Người xông đất nên được mời trước Tết ít nhất vài ngày, bằng lời nói thân mật, nói rõ là không bắt buộc và hẹn khung giờ ước chừng; khi đến, khách chúc một câu, ngồi chơi ngắn rồi về, chủ nhà mừng tuổi con cháu đi cùng khách. Không cần quà to, không cần nghi thức cầu kỳ.
Phần khó của tục xông đất ít khi nằm ở chuyện tính tuổi, mà nằm ở cách mời sao cho người kia thoải mái nhận lời, và cách cư xử để buổi sáng đầu năm vui cho cả hai nhà. Bài dưới đi qua thời điểm mời, lời mời mẫu, việc người xông đất nên làm, chuyện lì xì và quà, những điều nên tránh, và cách cảm ơn sau Tết.
Mời sớm bao lâu và mời bằng cách nào
Phần lớn gia đình mời người xông đất trước Tết khoảng một đến hai tuần, đủ để người được mời sắp xếp lịch của chính nhà họ. Mời quá sát, như chiều ba mươi, người ta khó từ chối mà nhận lời thì lại phải đảo lịch; mời quá sớm, như từ một hai tháng trước, dễ bị quên hoặc thành gánh nặng.
Cách mời tốt nhất là nói trực tiếp hoặc gọi điện, vì giọng nói truyền được sự thân mật mà tin nhắn khó làm được. Với người lớn tuổi, đến nhà nói chuyện là phải phép nhất. Với bạn bè cùng lứa, nhắn tin cũng được, miễn là lời nhắn có đủ: ngày, khung giờ ước chừng, và câu "bận thì thôi".
Nên nhắc lại một lần vào ngày cuối năm, nhẹ nhàng: "Mai anh sang nhà em như đã hẹn nhé, có gì thay đổi anh cứ báo em." Lời nhắc này cũng mở đường để người kia báo nếu có việc đột xuất, thay vì ngại không dám nói rồi không đến.
Nếu nhà đã tính tuổi kỹ, nên chốt người được mời xong trước khi mời; đừng mời một người rồi lại đổi sang người khác vì vừa tra ra tuổi đẹp hơn. Rút lại lời mời làm người kia thấy mình bị loại, trong khi theo cách tính phổ biến, người không xung với gia chủ đã là đủ dùng.
Lời mời mẫu theo từng người
Một lời mời tốt có bốn phần: lý do mời, thời gian, mong muốn nhẹ nhàng, và lối từ chối. Vài ví dụ:
- Với hàng xóm lớn tuổi: "Bác ơi, năm nay cháu mong bác sang xông đất cho nhà cháu. Sáng mùng Một bác tiện thì ghé uống chén trà, bác bận thì cháu xin hẹn bác dịp khác ạ."
- Với bạn thân: "Mùng Một qua nhà tớ đầu tiên nhé, mẹ tớ tính tuổi rồi, cậu hợp lắm. Mà ngại thì cứ nói, không sao đâu."
- Với người trong họ: "Chú ơi, bố cháu nhờ chú sang xông đất năm nay. Chú sang sớm buổi sáng là được, cả nhà chờ chú."
- Với đồng nghiệp ở gần: "Sáng mùng Một chị có ở nhà không? Em muốn mời chị sang nhà em đầu tiên, nhà em ở ngay khu bên. Chị bận thì không sao cả."
- Với một cháu nhỏ trong họ (hỏi bố mẹ cháu): "Anh chị cho bé Na sang xông đất nhà em sáng mùng Một nhé, em đón bé rồi đưa bé về, anh chị yên tâm."
Tránh câu mời kiểu "anh phải sang xông đất cho em, năm nay em làm ăn trông vào anh". Câu như vậy đặt lên vai người được mời một trách nhiệm không ai muốn gánh, và là lý do nhiều người từ chối xông đất.
Người xông đất nên làm gì khi đến
Nếu bạn là người được mời, mấy việc sau giúp buổi xông đất gọn và vui. Không có nghi thức bắt buộc nào ngoài lời chúc.
- Đến trong khung giờ đã hẹn, báo trước nếu phải đổi. Đến sớm quá khi nhà người ta chưa dậy cũng làm chủ nhà lúng túng.
- Bước vào nhà, chào cả nhà và nói một câu chúc ngắn, như "Chúc cả nhà năm mới mạnh khoẻ, vui vẻ".
- Nếu mang theo quà nhỏ thì trao cho chủ nhà ngay khi vào.
- Mừng tuổi trẻ con trong nhà nếu có, phong bao nhỏ là đủ.
- Ngồi chơi khoảng mười lăm đến ba mươi phút, uống chén trà, ăn miếng mứt.
- Xin phép về, để nhà người ta đón khách khác và để mình còn về lo Tết nhà mình.
Có nơi quan niệm người xông đất nên ngồi chơi ngắn để "mọi việc trong năm của nhà ấy trôi chảy, nhanh gọn". Dù tin hay không, ngồi ngắn vào sáng mùng Một cũng là phép lịch sự, vì nhà nào cũng bận.
Nếu bạn là người được mời mà tuổi mình không hợp lắm với chủ nhà, chuyện đó là việc của chủ nhà đã cân nhắc trước khi mời. Khi đã nhận lời, cứ đến vui vẻ, đừng nhắc đến chuyện tuổi trong buổi sáng ấy, vì câu "không biết tuổi em có hợp không" vô tình làm chủ nhà phải trấn an khách ngay đầu năm.
Lì xì và quà: ai làm gì
Chuyện lì xì khi xông đất không có quy định chung. Bảng dưới tả cách phổ biến ở nhiều gia đình.
| Ai | Thường làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chủ nhà | Mừng tuổi con cháu đi cùng khách; có nhà mừng tuổi cả khách | Mừng tuổi người lớn là tuỳ, phong bao nhỏ, không cần nhiều tiền |
| Người xông đất | Mừng tuổi trẻ con trong nhà, mang một món quà nhỏ | Một cành hoa, hộp mứt, gói trà, túi cam là đủ |
| Trẻ con được mời xông đất | Được chủ nhà mừng tuổi, có khi thêm quà nhỏ | Hỏi ý bố mẹ cháu trước, đưa đón cháu cẩn thận |
| Người xông đất cho cửa hàng | Mua món hàng đầu tiên, chủ cửa hàng bớt chút hoặc tặng kèm | Không ép người quen mua nhiều |
| Người lớn tuổi được mời | Con cháu chủ nhà chúc thọ, mừng tuổi các cụ | Đón tận nơi nếu các cụ đi lại khó khăn |
Phần nhiều người lo nhất là "lì xì bao nhiêu cho phải". Câu trả lời thực tế là bao nhiêu cũng được miễn hợp với điều kiện của nhà mình. Phong bao nhỏ kèm lời chúc chân thành giữ được tình cảm hơn phong bao lớn làm chủ nhà phải lo trả lễ.
Những điều nên tránh, theo tục và theo phép lịch sự
Mời người lạ chỉ vì đúng tuổi. Người xông đất bước vào lúc cả nhà quây quần. Người lạ làm cả hai bên ngượng, và cái vui đầu năm, phần chính của tục, mất đi.
Ép người đã từ chối. Người từ chối thường có lý do: nhà có tang, tuổi họ xung năm mới, hay đơn giản là ngại. Nài nỉ thêm chỉ làm họ khó xử.
Nói chuyện buồn, chuyện nợ nần. Theo tục, sáng mùng Một người ta kiêng nhắc chuyện buồn, chuyện tiền nong. Người xông đất và chủ nhà đều nên giữ câu chuyện nhẹ nhàng.
Đến khi say. Người được mời nên giữ tỉnh táo, nhất là khi phải đi xe sau đêm giao thừa. Chủ nhà thấy khách đã uống thì nên mời khách nghỉ, hẹn sáng muộn hơn.
Mang quà đắt tiền. Quà đắt làm chủ nhà phải nghĩ cách đáp lễ. Món quà nhỏ, dùng được ngay trong mấy ngày Tết là vừa, như ít trái cây hay hộp bánh.
Đi xông đất nhiều nhà liền một mạch. Người được nhiều nhà mời nên xếp thứ tự, báo rõ giờ cho từng nhà, và không nhận quá sức. Đến muộn ba nhà còn phiền hơn từ chối một nhà.
Khi người được mời đến trễ, hoặc có người khác đến trước
Chuyện thường gặp: đã hẹn người xông đất, nhưng một người hàng xóm, một người họ hàng không biết chuyện lại gõ cửa trước. Theo tục, người bước vào đầu tiên coi như người xông đất, nên có chủ nhà thấy hụt hẫng. Cách xử lý có chừng mực là vẫn mời khách vào vui vẻ, không nói gì về chuyện tuổi, rồi đón người đã hẹn như thường.
Nhiều gia đình có kinh nghiệm phòng trước bằng cách đơn giản: nếu không muốn ai vào trước người đã hẹn, gia chủ tự ra khỏi nhà trước giao thừa và bước vào đầu tiên, còn người được mời chỉ là khách chúc Tết đầu tiên buổi sáng. Như vậy dù ai đến trước cũng không còn gì phải lo.
Khi người đã hẹn đến trễ vì kẹt xe, vì nhà họ có việc, đừng gọi giục liên tục. Một tin nhắn "anh cứ thong thả, nhà em vẫn chờ" giúp người ta đi đường an toàn hơn. Nếu họ báo không đến được, cảm ơn và hẹn dịp khác; đừng để câu chuyện xông đất làm hỏng tình cảm giữa hai nhà, vì tình cảm ấy mới là thứ cần giữ cho những năm sau.
Sau Tết: cảm ơn và đừng đổ lỗi cho người xông đất
Một lời cảm ơn sau Tết, qua điện thoại hay khi gặp lại, khép lại tục xông đất một cách đẹp: "Năm nay anh sang xông đất, nhà em vui lắm, cảm ơn anh." Người được mời nghe câu ấy sẽ sẵn lòng nhận lời cho những năm sau.
Điều nên tránh hơn cả là đổ lỗi cho người xông đất khi năm ấy nhà mình có chuyện không may. Tục xông đất là lời chúc đầu năm, không ai bảo đảm được việc làm ăn hay sức khoẻ của một gia đình cả năm trời. Nói những câu như "năm nay vì người xông đất mà nhà xui" vừa không đúng với cách nhìn văn hoá của tục này, vừa làm tổn thương một người đã có lòng sang chúc Tết.
Ngược lại, nếu năm ấy suôn sẻ, cũng không nên gán hết cho người xông đất rồi năm nào cũng "giữ" họ bằng mọi giá. Người ta có Tết của người ta. Mời lại thì cứ mời, nhưng vẫn với câu "bận thì thôi" như năm đầu. Tục xông đất bền được chính vì nó nhẹ nhàng, không ai phải nợ ai.
Một thói quen nhỏ đáng giữ là ghi lại tên, năm sinh người đã xông đất mỗi năm. Sang năm sau, chi và can của năm mới đổi, bạn sẽ cần tính lại từ đầu; có sẵn danh sách người quen kèm năm sinh, việc tính chỉ mất vài phút.
Câu hỏi thường gặp
Nên mời người xông đất trước Tết bao lâu?
Phần lớn gia đình mời trước khoảng một đến hai tuần, đủ để người được mời sắp xếp lịch. Ngày cuối năm nên nhắc lại nhẹ nhàng một lần, để người kia có dịp báo nếu có việc đột xuất.
Người xông đất cần mang gì khi đến?
Không bắt buộc mang gì. Nhiều người mang một món quà nhỏ như cành hoa, hộp mứt, gói trà hay túi cam, kèm phong bao mừng tuổi trẻ con trong nhà. Lời chúc mới là phần chính.
Chủ nhà có phải lì xì cho người xông đất không?
Theo cách phổ biến, chủ nhà mừng tuổi con cháu đi cùng khách, còn mừng tuổi chính người xông đất là tuỳ nhà. Phong bao nhỏ là đủ, không cần nhiều tiền.
Người xông đất nên ở lại bao lâu?
Thường khoảng mười lăm đến ba mươi phút: chúc Tết, uống chén trà rồi xin phép về. Ngồi ngắn là phép lịch sự vì sáng mùng Một nhà nào cũng bận đón khách và lo việc nhà mình.
Năm đó nhà gặp chuyện không may có phải do người xông đất không?
Không nên nghĩ như vậy. Tục xông đất là lời chúc đầu năm, không ai bảo đảm được việc của một gia đình cả năm. Đổ lỗi cho người xông đất vừa không đúng tinh thần tục, vừa làm tổn thương người đã có lòng.
Có nên mời trẻ con đi xông đất không?
Nhiều nhà mời trẻ con vì trẻ vô tư, ai cũng quý. Cần hỏi ý bố mẹ cháu trước, đưa đón cháu cẩn thận, chọn buổi sáng chứ không đánh thức cháu lúc nửa đêm.