Theo tục phổ biến, người đang để tang người thân gần thường không nhận lời xông đất nhà khác trong dịp Tết đầu tiên sau khi có tang; nhà có tang thì đón Tết lặng lẽ, nhiều nhà không mời người xông đất năm đó. Thời gian kiêng và mức kiêng khác nhau theo vùng, theo quan hệ với người đã mất, và theo nếp từng gia đình.
Đây là tục nhằm tôn trọng cả hai phía: người đang buồn không phải gượng vui, nhà người khác không phải băn khoăn. Bài này nói rõ các mức kiêng thường gặp, nhà mình có tang thì đón Tết thế nào, khi được nhờ mà mình đang có tang thì từ chối ra sao, và cách chúc Tết một gia đình vừa mất người thân cho phải phép.
Vì sao người đang có tang thường tránh đi xông đất
Xông đất là việc mang cái vui đầu năm vào nhà người khác. Người vừa mất cha mẹ, vợ chồng hay con cái thường đang buồn, và tục cũ cho rằng không nên đem nỗi buồn ấy sang nhà ai trong những ngày đầu năm. Đó là lý do dễ hiểu nhất, gần với phép lịch sự hơn là với chuyện tuổi tác hay hợp xung.
Lý do thứ hai là phía chủ nhà. Nhiều gia đình rất coi trọng người bước vào nhà đầu tiên, và nếu người ấy đang có tang, chủ nhà có thể băn khoăn mà không tiện nói. Người có tang chủ động từ chối giúp cả hai bên khỏi khó xử. Vì vậy trong nhiều làng, người có tang tự biết mà không nhận lời, chủ nhà cũng tự biết mà không nhờ.
Cần nói rõ: tục này không phải lời phán rằng người có tang mang điều xấu. Theo cách nhìn văn hoá, đó là sự tế nhị trong quan hệ hàng xóm láng giềng, giống như việc người ta nói nhỏ khi đi ngang một nhà đang có tang. Không ai nên dùng tục này để xa lánh người đang buồn.
Cũng nên phân biệt việc xông đất với việc đi lại thăm hỏi bình thường. Tục kiêng thường chỉ nhắm vào người bước qua cửa đầu tiên của năm mới, có nơi mở rộng ra mấy ngày đầu Tết. Ngoài những ngày ấy, người có tang vẫn đi làm, đi chợ, gặp gỡ bạn bè như thường; không có cách hiểu phổ biến nào bảo người có tang phải tránh mặt mọi người cả năm.
Mức kiêng khác nhau thế nào
Không có một quy định chung. Bảng dưới tả những cách hay gặp, để bạn đối chiếu với nếp nhà mình hoặc hỏi người lớn trong họ.
| Hoàn cảnh | Cách nhiều nơi làm | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Mất cha mẹ, vợ chồng, con | Không đi xông đất, hạn chế chúc Tết nhà khác trong Tết đầu tiên; có nơi kiêng tới khi mãn tang | Người thân gần nhất, mức kiêng thường cao nhất |
| Mất ông bà | Tuỳ nơi: có nơi kiêng như trên, có nơi chỉ kiêng xông đất | Hỏi người lớn trong họ để làm cho đồng nhất |
| Mất anh chị em, cô dì chú bác | Nhiều nơi vẫn đi chúc Tết, chỉ không nhận lời xông đất | Mức kiêng nhẹ hơn, thời gian ngắn hơn |
| Tang đã lâu, sắp mãn | Nhiều nhà đã đi lại bình thường | Người được nhờ nên nói rõ hoàn cảnh để chủ nhà tự quyết |
| Người mất ở xa, quan hệ không gần | Thường không kiêng | Đi xông đất, chúc Tết như mọi năm |
Vì mỗi vùng mỗi khác, cách an toàn nhất là: khi chính mình đang có tang, hãy nói thật với người nhờ và để họ quyết; khi mình là chủ nhà, đừng hỏi dồn hay nài người đang có tang.
Nhà mình có tang thì đón Tết thế nào
Có cần người xông đất không? Nhiều nhà có tang năm đầu không mời ai xông đất, vì không muốn làm phiền người khác và cũng không có tâm trạng đón khách. Gia chủ hoặc con cháu trong nhà bước vào nhà sau giao thừa là đủ, nếu gia đình vẫn muốn giữ nếp.
Trang trí và đón khách. Phần lớn nhà có tang đón Tết đơn giản: không treo đèn hoa rực rỡ, không bày nhiều đồ trang trí đỏ thắm, không mở tiệc đông người. Khách đến thăm vẫn được đón, nhưng thường là thăm hỏi hơn là chúc Tết ồn ào.
Đi chúc Tết nhà khác. Người trong nhà có tang thường hạn chế đi chúc Tết nhà người khác vào mấy ngày đầu năm. Nếu cần thăm người già, người ốm trong họ thì vẫn đi, chỉ là đi muộn hơn, nói ít hơn.
Con cháu ở xa về. Con cháu về ăn Tết vẫn ở nhà, vẫn sum họp. Tục kiêng không cấm gia đình quây quần; nhiều nhà nói Tết đầu tiên sau khi mất người thân càng cần ở bên nhau.
Trẻ nhỏ trong nhà. Trẻ con vẫn được mừng tuổi, vẫn được vui. Người lớn chỉ nhắc khéo các cháu nói nhỏ khi có khách thăm hỏi, không cần bắt trẻ kiêng như người lớn.
Khi được nhờ xông đất mà mình đang có tang: câu từ chối mẫu
Nói thật và sớm là cách tốt nhất. Người nhờ thường không biết, hoặc biết mà ngại hỏi. Một vài câu tham khảo:
- "Anh ơi, em cảm ơn anh đã nghĩ đến em. Năm nay nhà em có tang bố, em xin phép không xông đất được, anh nhờ người khác giúp em nhé."
- "Chị quý em quá. Nhưng mẹ em mới mất năm nay, theo nếp quê em thì em chưa đi xông đất nhà ai được. Hết năm em lại sang chúc Tết chị sớm."
- "Nhà cháu đang có tang ông, cháu xin phép bác. Bác hỏi thử anh Hưng xem, anh ấy tuổi cũng hợp với bác đấy ạ."
- Nếu tang đã lâu và nhà mình không kiêng nữa: "Nhà em có tang từ đầu năm ngoái, nhà em không kiêng nữa, nhưng em nói để anh biết. Anh thấy được thì em sang."
- Nếu người nhờ vẫn nài: "Em biết anh không ngại, nhưng em ngại. Em sang chúc Tết anh vào ngày mùng Ba nhé."
Câu từ chối tốt có ba phần: cảm ơn, nói rõ lý do, gợi ý một cách khác. Gợi ý người thay thế giúp người nhờ khỏi bối rối, nhất là khi đã cận Tết.
Khi đã nhờ rồi mới biết người ta có tang
Chuyện này xảy ra khi nhờ người quen ở xa, không theo dõi được tin buồn của nhà họ. Nếu người được nhờ báo lại, chủ nhà nên trả lời nhẹ nhàng, hỏi thăm trước rồi mới nói chuyện xông đất: "Ôi, em không biết, em xin chia buồn với anh chị. Anh chị cứ nghỉ ngơi, chuyện xông đất em lo được." Câu nói đặt người đang buồn lên trước, việc của nhà mình xuống sau.
Nếu người được nhờ không báo mà vẫn đến, và chủ nhà biết chuyện sau đó, không nên tỏ ý trách. Họ có thể ở vùng không kiêng, hoặc gia đình họ đã thôi kiêng. Theo cách nhìn có chừng mực, một người quen tốt bụng đến chúc Tết nhà mình là điều đáng quý, không có lý do gì để lo lắng cả năm về chuyện ấy.
Còn nếu bạn là người có tang mà lỡ nhận lời trước khi có tin buồn, cứ báo lại sớm. Không ai trách người vừa mất người thân vì lỡ hẹn xông đất; ngược lại, im lặng rồi không đến mới làm chủ nhà lo vì không biết chuyện gì xảy ra.
Với chủ nhà đang cần người thay vào phút chót, phương án gọn nhất là gia chủ tự xông: ra khỏi nhà trước giao thừa, bước vào đầu tiên sau giao thừa. Không phải gọi điện nhờ vả ai lúc cận Tết, cũng không làm người vừa báo tin buồn thấy áy náy vì đã khiến nhà mình rối.
Chúc Tết và lì xì khi một bên có tang
Đến thăm nhà có tang dịp Tết. Nhiều người vẫn đến thăm, nhưng thường chọn mấy ngày sau, không đến sáng mùng Một. Lời chào là hỏi thăm sức khoẻ, hỏi chuyện gia đình, không nói "chúc mừng năm mới" quá rộn ràng.
Câu nói phù hợp. Thay cho câu chúc phát tài, nên nói "Năm mới cả nhà giữ sức khoẻ, bác giữ gìn nhé". Câu chúc sức khoẻ, bình an hợp với nhà đang buồn hơn câu chúc làm ăn.
Lì xì trẻ nhỏ nhà có tang. Phần lớn nơi vẫn mừng tuổi trẻ con, vì trẻ không phải kiêng. Có nhà chọn phong bao màu nhã thay vì đỏ rực, đó là tuỳ ý người mừng.
Người có tang mừng tuổi con cháu. Ông bà, bố mẹ đang có tang vẫn mừng tuổi con cháu trong nhà như thường. Mừng tuổi nhà khác thì nhiều người tạm thôi trong năm đầu.
Quà Tết cho nhà có tang. Quà nên giản dị, thiết thực: hộp trà, ít trái cây, thứ dùng được trong nhà. Không cần quà trang trí ngày Tết, cũng không nên tặng thứ gì gắn với chuyện "giải hạn".
Điều thực tế đặt lên trước tục kiêng
Tết đầu tiên sau khi mất người thân thường là quãng khó nhất. Người ở lại, nhất là người già vừa mất bạn đời, cần có người ở bên hơn là cần một người hợp tuổi bước qua cửa. Con cháu nên sắp xếp để không ai phải ở một mình trong mấy ngày Tết, và để ý giấc ngủ, bữa ăn, sức khoẻ của người đang buồn.
Chuyện thứ hai là thoả thuận trong họ. Tang lễ vừa qua thường để lại nhiều việc về giấy tờ, tài sản, chi tiêu chung; Tết là dịp anh em gặp nhau, dễ nói chuyện nhưng cũng dễ va chạm. Nếu có việc phải bàn, nên hẹn một buổi riêng sau Tết, đừng để những ngày đầu năm biến thành cuộc họp gia đình căng thẳng.
Chuyện thứ ba là đừng để tục kiêng làm người đang buồn thêm cô đơn. Không mời họ xông đất là một chuyện; không đến thăm, không gọi hỏi một câu lại là chuyện khác hẳn. Một cuộc gọi đầu năm hỏi "bác có khoẻ không" đáng giá hơn mọi phép chọn tuổi, và người nhận cuộc gọi ấy thường nhớ rất lâu ai đã nghĩ đến mình trong những ngày khó khăn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang có được đi xông đất nhà người khác không?
Theo tục phổ biến, người đang để tang người thân gần thường không nhận lời xông đất nhà khác trong Tết đầu tiên. Mức kiêng tuỳ vùng và tuỳ quan hệ; cách tốt nhất là nói thật để chủ nhà tự quyết.
Nhà có tang thì có cần người xông đất không?
Nhiều nhà có tang năm đầu không mời người xông đất, chỉ để gia chủ hoặc con cháu trong nhà bước vào sau giao thừa. Đón Tết đơn giản, không trang trí rực rỡ, không tiệc đông người.
Có tang thì kiêng xông đất bao lâu?
Không có quy định chung. Có nơi kiêng trong Tết đầu tiên, có nơi kiêng tới khi mãn tang, có nơi chỉ kiêng với tang cha mẹ, vợ chồng, con. Nên hỏi người lớn trong họ để làm theo nếp nhà mình.
Nhà có tang có lì xì cho trẻ con không?
Phần lớn nơi vẫn mừng tuổi trẻ con, vì trẻ không phải kiêng. Ông bà, bố mẹ có tang vẫn mừng tuổi con cháu trong nhà; mừng tuổi nhà khác thì nhiều người tạm thôi trong năm đầu.
Đến chúc Tết nhà có tang nên nói gì?
Nên hỏi thăm sức khoẻ và chúc bình an, như "năm mới cả nhà giữ sức khoẻ". Tránh câu chúc rộn ràng về làm ăn, phát tài. Nhiều người chọn đến vài ngày sau mùng Một thay vì sáng đầu năm.
Lỡ để người đang có tang xông đất nhà mình thì có sao không?
Theo cách nhìn có chừng mực, không có gì phải lo. Họ có thể ở vùng không kiêng hoặc đã thôi kiêng. Một người quen đến chúc Tết là điều đáng quý, không nên trách hay nhắc lại.