Người mở hàng là khách mua đầu tiên trong ngày khai trương (hoặc phiên chợ đầu năm). Theo tục phổ biến, chủ cửa hàng thường nhờ trước một người quen có tuổi không xung với mình, tốt hơn là tam hợp hay lục hợp, tính tình xởi lởi, mua một món thật sự cần và trả đủ tiền, không mặc cả.
Khác với xông đất, mở hàng là một giao dịch mua bán thật, nên phần "tự nhiên" quan trọng ngang phần tuổi. Bài dưới so mở hàng với xông đất, đi qua tình huống của một tiệm tạp hoá, đưa vài câu nhờ mẫu, và nói rõ nên nghĩ gì khi người vào mua đầu tiên lại là một khách lạ.
Mở hàng khác xông đất ở điểm nào
Hai tục hay bị nhắc chung nhưng khác nhau ở thời điểm, người làm và việc làm.
| Xông đất | Mở hàng | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Sau giao thừa, sáng mùng Một | Ngày khai trương, hoặc buổi bán đầu tiên của năm |
| Nơi diễn ra | Nhà ở, có khi cả cửa hàng | Cửa hàng, quầy, sạp |
| Người làm gì | Bước vào nhà, chúc Tết | Mua hàng, trả tiền |
| Xét tuổi so với | Gia chủ, có nhà so thêm với năm mới | Chủ cửa hàng, ít khi so với năm |
| Điều cốt lõi | Lời chúc và không khí vui | Giao dịch suôn sẻ, vui vẻ |
| Nếu không nhờ trước | Người đầu tiên đến thăm coi là xông đất | Khách đầu tiên vào mua coi là mở hàng |
Vì mở hàng là mua bán thật, nhiều chủ tiệm không coi nặng chuyện tuổi bằng chuyện người mở hàng mua nhanh, trả gọn, nói lời chúc. Có tiệm nhờ người hợp tuổi, có tiệm chỉ mong khách đầu tiên vui vẻ.
Ở nhiều chợ truyền thống, người bán còn giữ tục mở hàng mỗi sáng chứ không riêng ngày khai trương: món bán đầu tiên trong ngày được coi là món mở hàng, người bán thường nhẹ giá cho xong, và kiêng để khách đầu tiên đi mà không mua. Tục này nói nhiều về nếp buôn bán coi trọng sự suôn sẻ hơn là về tuổi tác.
Chọn người mở hàng theo tuổi chủ: quy tắc rút gọn
Bước một, tránh chi xung. Tính chi năm sinh của chủ tiệm, gạch những người có chi cùng nhóm tứ hành xung: Dần–Thân–Tỵ–Hợi, Tý–Ngọ–Mão–Dậu, Thìn–Tuất–Sửu–Mùi.
Bước hai, ưu tiên chi hợp. Trong số còn lại, người có chi tam hợp hoặc lục hợp với chủ được ưu tiên. Đây là lớp mà phần lớn chủ tiệm dừng lại, không xét sâu hơn.
Bước ba, xem can nếu cần phân định. Khi có hai người cùng hợp chi, xét can: cặp hợp là Giáp–Kỷ, Ất–Canh, Bính–Tân, Đinh–Nhâm, Mậu–Quý; cặp xung theo cách phổ biến là Giáp–Canh, Ất–Tân, Bính–Nhâm, Đinh–Quý.
Bước bốn, nạp âm chỉ để tham khảo. Mệnh nạp âm của người mở hàng sinh cho mệnh chủ thường được khen, nhưng ít ai loại một người chỉ vì nạp âm.
Ngoài tuổi. Người mở hàng nên là người có thể đến đúng buổi, không phải nghỉ việc, không bị ép mua món đắt. Người hay mặc cả, hay than thở thì dù hợp tuổi nhiều chủ tiệm cũng ngại nhờ.
Tự kiểm can chi. Trước khi dùng kết quả, tính lại can chi bằng phép chia: lấy năm âm sinh trừ 4, chia 10 lấy dư ra can (dư 0 là Giáp), chia 12 lấy dư ra chi (dư 0 là Tý). Với chị Hạnh: 1993 − 4 = 1989, chia 10 dư 9 là Quý, chia 12 dư 9 là Dậu. Người sinh tháng 1, 2 dương lịch phải tra lịch âm trước, kẻo lấy nhầm năm.
Tình huống giả định: tiệm tạp hoá của chị Hạnh sinh 1993
Chị Hạnh sinh năm 1993, tuổi Quý Dậu, mệnh Kiếm Phong Kim. Chi Dậu tam hợp với Tỵ, Sửu, lục hợp với Thìn, cùng nhóm xung với Tý, Ngọ, Mão. Can Quý hợp với Mậu, theo cách phổ biến xung với Đinh. Chị có bốn người quen sẵn lòng sang mua đầu tiên:
| Người quen | Can chi, nạp âm | Chi | Can | Nạp âm so với Kim |
|---|---|---|---|---|
| Cô hàng xóm, sinh 1976 | Bính Thìn, Sa Trung Thổ | Lục hợp | Bình thường | Thổ sinh Kim |
| Anh bạn học, sinh 1988 | Mậu Thìn, Đại Lâm Mộc | Lục hợp | Hợp (Mậu–Quý) | Kim khắc Mộc |
| Em họ, sinh 1989 | Kỷ Tỵ, Đại Lâm Mộc | Tam hợp | Bình thường | Kim khắc Mộc |
| Chị đồng nghiệp cũ, sinh 1997 | Đinh Sửu, Giản Hạ Thủy | Tam hợp | Xung (Đinh–Quý) | Kim sinh Thủy |
Cả bốn người đều qua lớp chi, nên ai mở hàng cũng hợp theo cách tính phổ biến. Nếu muốn chọn một, cô hàng xóm 1976 không vướng can, nạp âm lại sinh cho chủ; anh bạn 1988 hợp cả chi lẫn can. Nhưng cô hàng xóm ở ngay đầu ngõ, sáng nào cũng đi chợ qua, nên chị Hạnh nhờ cô. Lý do quyết định cuối cùng là đi lại tiện, không phải điểm số.
Câu nhờ mẫu cho từng người
Nhờ mở hàng nên nói trước vài ngày, nói nhẹ nhàng, để người được nhờ có lối từ chối.
- Với hàng xóm lớn tuổi: "Cô ơi, thứ bảy này cháu mở tiệm, cô đi chợ qua thì ghé mở hàng cho cháu nhé. Cô cần gì cháu để sẵn, cô mua giúp cháu một món thôi ạ."
- Với bạn bè: "Sáng thứ bảy tiệm mình mở, cậu tạt qua mua đầu tiên giúp mình nhé, tuổi cậu hợp với mình. Bận thì thôi, không sao đâu."
- Với người lớn tuổi hơn nhưng không thân: "Cháu mới mở tiệm đầu ngõ, cháu mong được bác ghé mở hàng. Bác tiện thì ghé, không tiện cháu cũng cảm ơn bác."
- Khi người được nhờ ngại vì tuổi: "Cháu tính rồi, tuổi bác với tuổi cháu không xung đâu ạ. Mà bác ghé là cháu vui rồi."
- Khi muốn cảm ơn sau: "Hôm nay bác mở hàng cho cháu, cháu gửi bác túi bánh này, coi như quà khai trương của tiệm ạ."
Điểm chung của các câu trên: nói rõ ngày, gợi ý mua một món nhỏ, cho người ta quyền từ chối và không nói gì đến chuyện "mở hàng thì tiệm sẽ đắt khách". Không ai muốn mang trách nhiệm cho việc buôn bán của người khác.
Mua gì, trả tiền thế nào cho đúng ý tục mở hàng
Mua món mình cần. Người mở hàng nên mua thứ dùng thật trong nhà, không mua món to cho "sang". Với tiệm tạp hoá là chai nước mắm, gói mì; với tiệm bánh là vài chiếc bánh; với tiệm quần áo là một đôi tất cũng được.
Trả đủ, không mặc cả. Tục mở hàng kiêng mặc cả ở giao dịch đầu tiên, vì người ta muốn buổi bán mở ra suôn sẻ. Người mở hàng trả đúng giá niêm yết, đưa tiền gọn.
Chủ tiệm không ép giá. Ngược lại, chủ tiệm cũng không nên nâng giá hay ép người quen mua nhiều. Nhiều tiệm còn bớt chút đỉnh hoặc tặng kèm món nhỏ cho người mở hàng như lời cảm ơn.
Tiền mặt hay chuyển khoản. Nhiều chủ tiệm thích tiền mặt cho giao dịch mở hàng vì cầm được tờ tiền đầu tiên; số khác dùng chuyển khoản cho tiện. Đây là chuyện thói quen, không có quy định nào trong tục.
Lời chúc ngắn. Người mở hàng chúc một câu như "Chúc cháu buôn bán thuận lợi", chủ tiệm cảm ơn. Chừng ấy là đủ, không cần nghi thức gì thêm.
Những việc thực tế cần xong trước buổi mở hàng
Người mở hàng chỉ đứng ở quầy vài phút, nhưng để buổi ấy suôn sẻ, chủ tiệm cần lo xong những việc mà không phép chọn tuổi nào làm thay được:
- Giấy tờ: đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp đã xong, hợp đồng thuê mặt bằng đã ký và rõ thời hạn, các điều kiện riêng của ngành hàng (thực phẩm, thuốc, rượu) đã hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương.
- An toàn: bình chữa cháy để chỗ dễ lấy, ổ điện không quá tải khi treo thêm đèn trang trí, lối đi trong tiệm đủ rộng cho khách đông hơn ngày thường.
- Tiền lẻ và cách thu tiền: chuẩn bị đủ tiền lẻ, thử trước mã chuyển khoản, ghi sổ từ giao dịch đầu tiên để cuối tháng biết tiệm lãi lỗ thật ra sao.
- Giá bán: niêm yết giá rõ ràng ngay từ hôm đầu, vừa tránh chuyện mặc cả với người mở hàng, vừa giúp khách lạ yên tâm.
- Hàng hoá: nhập vừa đủ cho mấy tuần đầu, đừng dồn hết vốn vào ngày khai trương; báo cho hàng xóm, khách quen biết ngày mở là đủ cho buổi đầu.
Khi những việc này đã xong, buổi mở hàng chỉ còn là một khoảnh khắc vui. Nếu chưa xong, dù người mở hàng có hợp tuổi đến đâu, tuần đầu tiên vẫn sẽ rối.
Khi khách lạ vào mua trước người được nhờ
Chuyện này xảy ra thường xuyên: tiệm vừa mở cửa, người được nhờ chưa tới, một khách đi đường đã ghé mua. Theo tục, người mua đầu tiên coi như người mở hàng, nên có chủ tiệm lo lắng. Cách nhìn có chừng mực là: khách lạ ghé mua ngay buổi đầu là dấu hiệu tốt về vị trí cửa hàng, đó là điều thật mà mọi chủ tiệm đều mong.
Có hai cách xử lý mà các chủ tiệm lâu năm hay làm. Một là vui vẻ bán, rồi vẫn để người quen đến mua như đã hẹn, coi người quen là "người mở hàng của nhà mình". Hai là chỉ mở cửa chính thức sau khi người được nhờ đến, nếu người đó đã hẹn sẵn đầu giờ. Cách thứ nhất thoải mái hơn và không làm khách lạ thấy mình bị từ chối.
Điều nên tránh là tỏ thái độ khó chịu, từ chối bán, hay nói với khách rằng họ "chưa đến lượt". Khách đầu tiên của một cửa hàng mới thường nhớ rất lâu cách mình được đón; một lời mời vui vẻ hôm ấy giữ chân khách hiệu quả hơn bất kỳ phép chọn tuổi nào.
Còn nếu khách đầu tiên mặc cả, chê hàng hay không mua gì, hãy coi đó là chuyện buôn bán bình thường. Nhiều chủ tiệm có kinh nghiệm nói rằng ngày đầu tiên dạy họ về giá và cách bày hàng, những bài học ấy có giá hơn nỗi lo về khách mở hàng.
Câu hỏi thường gặp
Người mở hàng có cần hợp tuổi chủ cửa hàng không?
Theo tục phổ biến, nhiều chủ tiệm mong người mở hàng không xung chi với mình, tốt hơn là tam hợp hay lục hợp. Nhưng không có quy định bắt buộc, và nhiều tiệm chỉ cần khách đầu tiên vui vẻ, mua bán suôn sẻ.
Người mở hàng nên mua bao nhiêu tiền?
Không có mức cố định. Người mở hàng thường mua một món mình thật sự cần, giá vừa phải, trả đúng giá không mặc cả. Chủ tiệm không nên ép người quen mua nhiều hay mua món đắt.
Khách lạ vào mua trước người được nhờ thì có sao không?
Theo cách nhìn có chừng mực, khách lạ ghé mua ngay buổi đầu là tín hiệu tốt về vị trí cửa hàng. Chủ tiệm cứ vui vẻ bán, người quen đến sau vẫn mua như đã hẹn.
Mở hàng khác xông đất cửa hàng ở chỗ nào?
Xông đất là người đầu tiên bước vào sau giao thừa để chúc Tết, còn mở hàng là khách mua đầu tiên trong ngày khai trương hoặc buổi bán đầu năm. Một tục cốt ở lời chúc, một tục cốt ở giao dịch.
Có nên trả tiền nhờ người lạ đúng tuổi đến mở hàng không?
Không cần. Tục mở hàng cốt ở một giao dịch tự nhiên, vui vẻ. Nhờ người quen, hàng xóm sẵn lòng ghé qua là đủ; trả tiền thuê người mở hàng làm mất đi chính cái ý ấy.