Theo cách tính phổ biến, thiên can của vợ chồng hợp khi thuộc một trong năm cặp Giáp – Kỷ, Ất – Canh, Bính – Tân, Đinh – Nhâm, Mậu – Quý, và xung khi thuộc một trong bốn cặp Giáp – Canh, Ất – Tân, Bính – Nhâm, Đinh – Quý. Các cặp còn lại coi là bình thường.
Can là lớp ít được nhắc nhất trong ba lớp so tuổi, nhưng lại dễ tự tính nhất: chỉ cần nhìn số cuối năm sinh âm lịch. Bài này đưa bảng 10 can, mẹo nhẩm bằng số cuối, ví dụ đủ năm cặp hợp và bốn cặp xung từ bảng tra của site, và giải thích vì sao lớp can hay chạy ngược với lớp chi.
Thiên can là gì và vì sao ít được nhắc
Mười thiên can là Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Chúng đi thành từng đôi theo hành: Giáp, Ất thuộc Mộc; Bính, Đinh thuộc Hỏa; Mậu, Kỷ thuộc Thổ; Canh, Tân thuộc Kim; Nhâm, Quý thuộc Thủy. Trong mỗi đôi, can đứng trước mang tính dương, can đứng sau mang tính âm. Năm sinh của mỗi người là một cặp can đứng trước chi, như Canh Ngọ hay Quý Dậu.
Trong sinh hoạt hằng ngày, người Việt gọi tuổi bằng con giáp ("tuổi Ngọ", "tuổi Dậu") nhiều hơn bằng can. Vì thế khi xem tuổi vợ chồng, phần lớn gia đình hỏi con giáp trước, can sau, có nhà bỏ hẳn lớp can. Thật ra can lại là lớp có quy luật gọn nhất: chỉ cần số cuối năm sinh là biết.
Cần phân biệt hành của can với mệnh nạp âm. Can Canh thuộc Kim, nhưng người sinh 1990 Canh Ngọ mệnh Lộ Bàng Thổ. Khi so can, người ta dùng cặp hợp và cặp xung ở dưới, không dùng sinh khắc theo hành của can. Đây là chỗ nhiều bảng tra trên mạng trộn lẫn khiến kết quả rối.
Một lý do nữa khiến can bị bỏ qua là tục gọi tuổi theo con giáp gắn với hình ảnh dễ nhớ, còn can chỉ là chữ. Nhưng chính vì can thay đổi theo chu kỳ 10 năm, khác chu kỳ 12 năm của chi, nên hai người cùng con giáp vẫn có thể khác hẳn nhau ở lớp can.
Bảng 10 can theo số cuối năm sinh
Số cuối của năm âm lịch cho biết ngay can. Bảng dưới gom luôn can hợp và can xung theo cách phổ biến:
| Số cuối năm | Can | Hành của can | Hợp với | Xung với |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Canh | Kim | Ất | Giáp |
| 1 | Tân | Kim | Bính | Ất |
| 2 | Nhâm | Thủy | Đinh | Bính |
| 3 | Quý | Thủy | Mậu | Đinh |
| 4 | Giáp | Mộc | Kỷ | Canh |
| 5 | Ất | Mộc | Canh | Tân |
| 6 | Bính | Hỏa | Tân | Nhâm |
| 7 | Đinh | Hỏa | Nhâm | Quý |
| 8 | Mậu | Thổ | Quý | không có |
| 9 | Kỷ | Thổ | Giáp | không có |
Hai can Mậu và Kỷ không có cặp xung theo cách phổ biến, nên người sinh năm tận cùng 8 hoặc 9 chỉ có thể hợp hoặc bình thường ở lớp can.
Nhớ đổi năm sinh sang âm lịch trước khi nhìn số cuối: người sinh tháng 1 dương lịch năm 2000 mà trước Tết thì thuộc năm 1999, can Kỷ chứ không phải Canh.
Mẹo nhẩm bằng số cuối năm
Can hợp: hai số cuối chênh nhau 5. Các cặp số cuối 0 – 5, 1 – 6, 2 – 7, 3 – 8, 4 – 9 luôn là can hợp. Hệ quả: hai người sinh cách nhau đúng 5 năm, hoặc 15 năm, luôn hợp can. Không có ngoại lệ trong cách tính phổ biến.
Can xung: các cặp số cuối 4 – 0, 5 – 1, 6 – 2, 7 – 3. Nghĩa là hai người cách nhau 4 hoặc 6 năm có thể xung can, tuỳ ai lớn hơn. Nếu người lớn tuổi hơn có năm tận cùng 4, 5, 6 hoặc 7 thì cách 6 năm là xung; nếu người lớn hơn có năm tận cùng 0, 1, 2 hoặc 3 thì cách 4 năm là xung.
Số cuối giống nhau là cùng can. Hai người sinh cách nhau 10 năm có cùng can, phần lớn cách tính coi là bình hoà.
Tự kiểm bằng phép chia. Lấy năm âm lịch trừ 4, chia 10, số dư 0 là Giáp, 1 Ất và tiếp tục theo thứ tự. Kết quả phải khớp với bảng số cuối; nếu lệch, kiểm lại năm âm lịch.
Năm cặp can hợp: ví dụ từ bảng tra
Mỗi cặp dưới đây là chồng hơn vợ đúng 5 tuổi. Cột cuối ghi thêm hai lớp kia để thấy can hợp không kéo theo các lớp khác:
| Cặp | Can chi | Can | Địa chi | Nạp âm |
|---|---|---|---|---|
| Chồng 1994, vợ 1999 | Giáp Tuất – Kỷ Mão | Giáp – Kỷ hợp | Tuất – Mão lục hợp | Sơn Đầu Hỏa sinh Thành Đầu Thổ |
| Chồng 1995, vợ 2000 | Ất Hợi – Canh Thìn | Ất – Canh hợp | Hợi – Thìn bình thường | Sơn Đầu Hỏa khắc Bạch Lạp Kim |
| Chồng 1996, vợ 2001 | Bính Tý – Tân Tỵ | Bính – Tân hợp | Tý – Tỵ bình thường | Bạch Lạp Kim sinh Giản Hạ Thủy (vợ sinh chồng) |
| Chồng 1997, vợ 2002 | Đinh Sửu – Nhâm Ngọ | Đinh – Nhâm hợp | Sửu – Ngọ bình thường | Giản Hạ Thủy sinh Dương Liễu Mộc |
| Chồng 1998, vợ 2003 | Mậu Dần – Quý Mùi | Mậu – Quý hợp | Dần – Mùi bình thường | Dương Liễu Mộc khắc Thành Đầu Thổ (vợ khắc chồng) |
Chỉ cặp đầu thuận cả ba lớp. Bốn cặp còn lại hợp can nhưng bình thường về chi, và mệnh có cặp sinh có cặp khắc. Hợp can, vì thế, là một điểm cộng nhỏ trong mắt người tin tục xem tuổi, chứ không phải lời bảo đảm.
Bốn cặp can xung: lớp can hay chạy ngược lớp chi
Bốn cặp giả định dưới đây đều xung can. Để ý cặp cách 4 năm và cặp cách 6 năm cho kết quả địa chi trái ngược nhau:
| Cặp | Can chi | Khoảng cách | Địa chi | Nạp âm |
|---|---|---|---|---|
| Chồng 1984, vợ 1990 | Giáp Tý – Canh Ngọ | 6 năm | Tý – Ngọ xung đối | Lộ Bàng Thổ sinh Hải Trung Kim (vợ sinh chồng) |
| Chồng 1987, vợ 1993 | Đinh Mão – Quý Dậu | 6 năm | Mão – Dậu xung đối | Lư Trung Hỏa khắc Kiếm Phong Kim |
| Chồng 1990, vợ 1994 | Canh Ngọ – Giáp Tuất | 4 năm | Ngọ – Tuất tam hợp | Sơn Đầu Hỏa sinh Lộ Bàng Thổ (vợ sinh chồng) |
| Chồng 1991, vợ 1995 | Tân Mùi – Ất Hợi | 4 năm | Mùi – Hợi tam hợp | Sơn Đầu Hỏa sinh Lộ Bàng Thổ (vợ sinh chồng) |
Quy luật rút ra: xung can ở khoảng cách 6 năm luôn đi kèm xung đối về chi, còn xung can ở khoảng cách 4 năm luôn đi kèm tam hợp về chi. Một người chỉ nhìn chi sẽ thấy hai cặp sau "rất hợp", người chỉ nhìn can lại thấy "xung". Cả hai đều đúng một nửa.
Thiên can hợp hoá và vì sao các sách cân lớp can khác nhau
Sách cổ còn nói tới "hợp hoá": mỗi cặp can hợp khi gặp nhau được coi là hoá thành một hành mới. Giáp – Kỷ hoá Thổ, Ất – Canh hoá Kim, Bính – Tân hoá Thủy, Đinh – Nhâm hoá Mộc, Mậu – Quý hoá Hỏa. Phần này chủ yếu dùng trong các phép đoán chuyên sâu, ít khi được đưa vào chuyện xem tuổi vợ chồng ở gia đình.
Về can xung, các nguồn cũng không hoàn toàn thống nhất. Cách phổ biến mà site dùng chỉ nêu bốn cặp Giáp – Canh, Ất – Tân, Bính – Nhâm, Đinh – Quý; có nguồn thêm các cặp khác dựa trên sinh khắc của hành can. Nếu một người thân nói "Mậu với Nhâm là khắc", có thể họ đang dùng hành của can (Thổ khắc Thủy), một cách tính khác. Ghi rõ đang dùng quy ước nào sẽ tránh tranh cãi không cần thiết.
Vì không thống nhất như vậy, nhiều gia đình chỉ coi can là lớp bổ sung, đứng sau địa chi và mệnh. Không có gì sai khi làm thế, miễn là cả nhà cùng hiểu mình đang cân theo cách nào.
Tự xét lớp can cho cặp của bạn trong ba phút
Không cần bảng tra dài, chỉ cần giấy bút và năm sinh âm lịch của hai người. Thứ tự làm:
- Ghi năm âm lịch của chồng và vợ. Ai sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch thì tra lịch âm ngày sinh trước.
- Nhìn số cuối của mỗi năm, đổi ra can theo dãy 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ.
- Nếu hai số cuối chênh nhau 5, ghi "can hợp" kèm tên cặp, ví dụ Giáp – Kỷ.
- Nếu hai số cuối là một trong các cặp 4 – 0, 5 – 1, 6 – 2, 7 – 3, ghi "can xung" kèm tên cặp, ví dụ Bính – Nhâm.
- Nếu hai số cuối giống nhau, ghi "cùng can". Các trường hợp còn lại ghi "bình thường".
- Đặt dòng kết quả can cạnh dòng địa chi và dòng mệnh, không gộp thành điểm.
Ví dụ chồng 1989, vợ 1993: số cuối 9 là Kỷ, số cuối 3 là Quý; 9 và 3 không chênh 5, cũng không thuộc cặp xung, nên ghi "Kỷ – Quý bình thường". Đối chiếu bảng tra của site: 1989 là Kỷ Tỵ, 1993 là Quý Dậu, khớp.
Cách làm này cũng giúp bạn phát hiện bảng tra nào trên mạng đang dùng quy ước khác: nếu một trang báo Kỷ – Quý là "khắc", nhiều khả năng trang đó đang dùng sinh khắc theo hành của can (Thổ khắc Thủy), không phải bốn cặp xung phổ biến.
Điều thực tế đặt lên trước chữ hợp, chữ xung của can
Can hợp không thay được sự hiểu nhau, và can xung không phải lý do để hai người lo lắng. Những việc sau thường quyết định nhiều hơn:
- Hai bạn đã thống nhất nơi ở, công việc và chuyện có con trong vài năm đầu chưa.
- Ngân sách đám cưới có vừa sức hai gia đình không, có ai phải vay mượn để tổ chức không.
- Hai bạn đã khám sức khoẻ trước hôn nhân và nói chuyện thẳng thắn về sức khoẻ của nhau chưa.
- Mỗi người có hiểu nếp nhà bên kia, như giờ giấc, cách ăn uống, chuyện về quê dịp lễ Tết.
Khi báo kết quả can cho người lớn, chỉ cần một câu: "Theo cách tính phổ biến, can của hai đứa là cặp … (hợp, xung hoặc bình thường)", rồi chuyển sang những việc ở trên. Đó là cách giữ tục xem tuổi ở đúng tầm của nó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết can của mình nhanh nhất?
Nhìn số cuối của năm sinh âm lịch: 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ. Người sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch cần tra lịch âm trước, vì có thể còn thuộc năm trước.
Vợ chồng hơn nhau 5 tuổi có phải luôn hợp can không?
Đúng theo cách tính phổ biến, vì năm cặp can hợp đều cách nhau năm vị trí. Hơn nhau 15 tuổi cũng vậy. Tuy nhiên hợp can không kéo theo hợp chi hay hợp mệnh; nên xem đủ cả ba lớp.
Mậu và Kỷ có xung với can nào không?
Theo bốn cặp xung phổ biến thì không. Có nguồn dùng sinh khắc của hành can để nói Mậu, Kỷ khắc Nhâm, Quý, nhưng đó là một cách tính khác. Ghi rõ đang dùng quy ước nào sẽ tránh hiểu lầm.
Can xung nhưng chi tam hợp thì hiểu sao?
Đây là trường hợp của các cặp cách nhau 4 năm khi người lớn hơn mang can Canh, Tân, Nhâm hoặc Quý. Theo cách tính phổ biến, kết quả chỉ là một lớp thuận, một lớp vênh, không có lớp nào quyết định một mình.
Thiên can hợp hoá có dùng khi xem tuổi vợ chồng không?
Ít khi. Hợp hoá, như Giáp – Kỷ hoá Thổ, chủ yếu xuất hiện trong các phép đoán chuyên sâu. Xem tuổi vợ chồng ở gia đình thường chỉ dừng ở chỗ hai can là cặp hợp, cặp xung hay bình thường.