Tự xông đất là cách gia chủ ra khỏi nhà trước giao thừa rồi tự mình bước vào đầu tiên sau giao thừa. Theo tục phổ biến, cách này được coi là chấp nhận được, nhất là khi không tìm được người hợp tuổi, nhà ở xa quê hay ở chung cư, và nhiều gia đình còn coi đó là lựa chọn yên tâm nhất vì "nhà mình tự giữ lấy".
Khi tuổi gia chủ xung với năm mới, có nhà để vợ, chồng hay con lớn bước vào thay. Bài này nêu các bước tự xông đất, bảng đối chiếu một số tuổi gia chủ với năm 2027 Đinh Mùi, so sánh tự xông với mời người ngoài, và những lưu ý an toàn mà đêm giao thừa nào cũng nên nhắc.
Vì sao ngày càng nhiều nhà tự xông đất
Ngày trước làng xóm gần nhau, nhờ người xông đất là chuyện dễ: ông hàng xóm, bà cô trong họ, ai cũng ở trong vòng vài chục bước chân. Bây giờ nhiều gia đình sống ở chung cư, ở trọ xa quê, họ hàng mỗi người một tỉnh. Nhờ người sang lúc nửa đêm là làm phiền, mà chờ đến sáng thì lại sợ người khác đến trước.
Lý do thứ hai là tâm lý ngại "gánh" năm mới của nhà người khác. Có người được nhờ xông đất nhưng không muốn nhận, vì lo năm đó nhà kia gặp chuyện thì mình bị nhắc tên. Gia chủ tự xông giải quyết luôn cái ngại ấy: không ai phải chịu trách nhiệm cho nhà ai.
Lý do thứ ba đơn giản nhất: nhiều người thấy người hiểu nhà mình nhất, mong nhà mình tốt nhất, chính là người trong nhà. Theo cách nhìn văn hoá, tục xông đất cốt ở cái khí vui vẻ đầu năm, và không ai mang cái vui ấy vào nhà chân thành hơn chính chủ nhà vừa đi đón giao thừa về.
Các bước tự xông đất thường làm
Không có nghi thức bắt buộc. Phần lớn gia đình làm theo trình tự đơn giản dưới đây, mỗi nhà có thể thêm bớt theo nếp riêng.
- Trước giao thừa vài phút, gia chủ ra khỏi nhà: đi dạo quanh khu, xuống sảnh chung cư, sang nhà hàng xóm chúc nhau, hoặc đứng ngoài cổng xem pháo hoa.
- Người trong nhà khép cửa, không ai ra vào trong lúc gia chủ đang ở ngoài.
- Sau thời khắc giao thừa, gia chủ bước vào nhà đầu tiên, nói một câu chúc cho cả nhà, như "Năm mới cả nhà mạnh khoẻ, vui vẻ".
- Cả nhà chúc Tết nhau, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ.
- Nếu gia chủ phải đi đâu xa trong đêm, có thể để sáng hôm sau là người đầu tiên mở cửa bước vào; nhiều nhà vẫn coi như tự xông.
- Những người khác đến chúc Tết sau đó, không cần xét tuổi.
Có nhà chọn người tự xông là con trai hoặc con gái lớn thay cho bố mẹ đã cao tuổi, để các cụ không phải ra ngoài lúc trời lạnh. Đó cũng là một cách giữ tục mà vẫn lo cho sức khoẻ người già.
Tuổi gia chủ so với năm 2027 Đinh Mùi
Khi tự xông, người ta hay hỏi tuổi mình có xung với năm không. Theo cách tính phổ biến, chỉ cần xét chi và can của gia chủ với Mùi và Đinh. Can chi lấy từ bảng tra năm sinh.
| Gia chủ sinh năm | Can chi | Chi so với Mùi | Can so với Đinh | Cách nhiều nhà xử lý |
|---|---|---|---|---|
| 1990 | Canh Ngọ | Lục hợp | Bình thường | Tự xông bình thường |
| 1983 | Quý Hợi | Tam hợp | Xung | Phần lớn vẫn tự xông, vì chi hợp |
| 1972 | Nhâm Tý | Bình thường | Hợp | Tự xông bình thường |
| 1985 | Ất Sửu | Xung | Bình thường | Có nhà để vợ, chồng hoặc con lớn bước vào thay |
| 1982 | Nhâm Tuất | Xung | Hợp | Tuỳ nhà: có nhà vẫn tự xông vì can hợp |
| 1979 | Kỷ Mùi | Trùng chi (năm tuổi) | Bình thường | Tuỳ nhà, nhiều người vẫn tự xông |
Bảng chỉ để tham khảo. Nhà nào không có ai trong nhà "đẹp" hơn gia chủ thì gia chủ tự xông vẫn là cách được nhiều người chấp nhận nhất. Tục này không có quy định rằng người xung với năm thì không được bước vào nhà mình.
Tự kiểm tuổi gia chủ trước khi so với năm
Bảng tra lan truyền trên mạng đôi khi lệch năm, nhất là với người sinh đầu năm dương lịch. Gia chủ có thể tự kiểm trong hai phút theo các bước dưới đây.
- Tra lịch âm ngày sinh của gia chủ. Sinh trước Tết Nguyên đán năm đó thì lấy năm âm trước; ví dụ sinh tháng 1 năm 1985 có thể vẫn thuộc năm Giáp Tý.
- Lấy năm âm sinh trừ 4. Với gia chủ sinh năm 1985 âm lịch: 1985 − 4 = 1981.
- Chia cho 10 lấy dư ra can: 1981 chia 10 dư 1, tức can thứ hai là Ất (dư 0 là Giáp).
- Chia cho 12 lấy dư ra chi: 1981 chia 12 dư 1, tức chi thứ hai là Sửu (dư 0 là Tý). Vậy gia chủ tuổi Ất Sửu.
- Đối chiếu với năm định xông: năm 2027 là Đinh Mùi. Chi Sửu và Mùi cùng nằm trong nhóm Thìn–Tuất–Sửu–Mùi, nên theo cách phổ biến là xung; can Ất với Đinh không hợp không xung.
- Quyết định theo nếp nhà: tự xông như thường, hay để người khác trong nhà có tuổi không xung bước vào thay.
Phép tính này dùng được cho mọi năm sinh, không phụ thuộc bảng nào. Tự tính một lần, bạn sẽ thấy can chi không có gì bí ẩn: đó là cách ghi năm của lịch xưa, theo vòng sáu mươi năm.
Những hiểu lầm hay gặp về tự xông đất
"Tự xông là vì không ai muốn đến nhà mình." Không phải. Phần lớn nhà tự xông vì hoàn cảnh: xa quê, ở chung cư, không muốn phiền ai lúc nửa đêm. Nhiều nhà khá giả, đông họ hàng vẫn chọn tự xông vì thấy yên tâm hơn.
"Gia chủ phải ra khỏi nhà thật xa." Không có quy định nào như vậy. Ra cổng, ra hành lang, sang nhà bên cạnh là đủ theo cách làm phổ biến. Đi xa lúc nửa đêm chỉ thêm nguy cơ trên đường.
"Tự xông thì không được ai đến chúc Tết sáng mùng Một." Ngược lại, sau khi gia chủ đã tự xông, ai đến chúc Tết cũng được, không phải xét tuổi nữa. Đó còn là cái lợi của tự xông: cả nhà đón khách thoải mái.
"Tuổi gia chủ xung năm thì tự xông là xấu." Theo cách nhìn văn hoá, đó chỉ là chuyện có nhà muốn để người khác bước vào thay cho yên tâm. Không ai nói được rằng gia chủ bước vào nhà mình đầu năm thì gặp chuyện gì.
"Phải mua đồ đắt mang vào cho đủ lễ." Không cần. Một lời chúc là phần chính. Ai muốn cầm theo cành hoa, gói bánh thì cầm, nhưng không có món nào là bắt buộc, càng không cần mua vật phẩm gì để "hoá giải".
Tự xông hay mời người ngoài: mặt thực tế của từng cách
Không có cách nào hơn hẳn. Bảng dưới giúp bạn chọn theo hoàn cảnh nhà mình.
| Tiêu chí | Gia chủ tự xông | Mời người ngoài hợp tuổi |
|---|---|---|
| Phải nhờ ai không | Không | Có, nên hỏi trước vài ngày |
| Rủi ro trễ hẹn | Không có | Có, nhất là khi người ta còn đi xông nhà khác |
| Đi lại đêm giao thừa | Chỉ quanh nhà | Người được mời có thể phải đi xa |
| Không khí | Ấm cúng, riêng tư | Đông vui, có khách chúc Tết |
| Người lớn tuổi trong nhà | Có cụ thấy "chưa đủ" | Các cụ thường yên tâm hơn |
| Hợp với | Chung cư, nhà ở xa quê, nhà neo người | Làng xóm gần, họ hàng đông |
Nhiều gia đình kết hợp: gia chủ tự xông sau giao thừa, sáng mùng Một mời một người quen hợp tuổi đến chúc Tết đầu tiên. Cách này vừa có cái yên tâm của tự xông, vừa có cái vui của khách đến nhà.
An toàn đêm giao thừa: những điều nên nhắc
Tục tự xông đất đòi gia chủ ra khỏi nhà vào lúc đêm muộn, trời thường lạnh, đường đông. Mấy điều thực tế dưới đây quan trọng hơn chuyện tuổi:
- Không lái xe sau khi uống rượu bia. Nếu phải đi đâu đón giao thừa, đi bộ hoặc nhờ người không uống chở về.
- Người già, người đang ốm không nên ra ngoài lâu. Để con cháu khoẻ mạnh làm người tự xông thay.
- Trẻ nhỏ ngủ rồi thì để ngủ, không đánh thức chỉ để đứng chờ người xông đất.
- Ở chung cư, đứng ở hành lang hoặc sảnh có người, không ra ban công cao xem pháo hoa khi đã uống rượu.
- Mang theo chìa khoá và điện thoại; nhiều người khoá cửa từ trong rồi mới nhớ gia chủ đang ở ngoài.
- Tắt bếp, kiểm tra nến, đèn trang trí trước khi ra khỏi nhà, kể cả chỉ đi mười lăm phút.
Chừng ấy việc nghe nhỏ nhặt nhưng là những chuyện có thật vẫn xảy ra mỗi đêm giao thừa. Nhà nào lo chu đáo những việc này, sáng mùng Một cả nhà mới thật sự vui.
Nói chuyện với ông bà khi các cụ muốn mời người ngoài
Nhiều cụ vẫn quen nếp làng, thấy tự xông là "chưa đủ". Cách nói giữ hoà khí là đưa ra lý do thực tế trước, rồi xin ý các cụ: "Bà ơi, năm nay chú Hùng về quê ngoại ăn Tết, ở khu này nhà mình không quen ai hợp tuổi. Con tính để bố tự xông, bố tuổi Ngọ lục hợp với năm Mùi, bà thấy có được không ạ?"
Nếu tuổi gia chủ xung với năm: "Năm nay tuổi Sửu của bố xung với năm Mùi, con nghe nhiều nhà để con trai lớn bước vào thay. Thằng Minh nhà mình tuổi Ngọ, bà cho cháu làm nhé?" Cho các cụ thấy con cháu đã tìm hiểu là cách nhanh nhất để các cụ yên lòng.
Khi các cụ vẫn muốn mời người ngoài, có thể giữ cả hai: gia chủ tự xông sau giao thừa, sáng mùng Một mời người quen các cụ chọn sang chúc Tết. Không có lý do gì để tranh luận đêm giao thừa về chuyện ai bước vào trước; một bữa cơm đầu năm cả nhà vui vẻ đáng giá hơn mọi phép so tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Gia chủ tự xông đất nhà mình có được không?
Được. Theo tục phổ biến, gia chủ ra khỏi nhà trước giao thừa rồi tự bước vào đầu tiên sau giao thừa là cách nhiều gia đình chọn, nhất là khi không tìm được người hợp tuổi hoặc ở chung cư, xa quê.
Tuổi gia chủ xung với năm thì có tự xông đất được không?
Nhiều nhà vẫn tự xông. Có nhà để vợ, chồng hoặc con lớn có tuổi không xung với năm bước vào thay. Đây là lựa chọn của mỗi gia đình, không có quy định nào cấm gia chủ bước vào nhà mình.
Tự xông đất phải ra khỏi nhà bao lâu?
Không có quy định. Phần lớn gia chủ ra ngoài vài phút trước giao thừa và vào ngay sau giao thừa. Quan trọng là an toàn: không lái xe khi đã uống rượu, người già không đứng ngoài trời lạnh lâu.
Ở chung cư thì tự xông đất thế nào?
Gia chủ ra hành lang hoặc xuống sảnh trước giao thừa, sau giao thừa bước vào căn hộ đầu tiên. Nhớ mang chìa khoá, tắt bếp, kiểm tra đèn trang trí trước khi ra khỏi nhà.
Người tự xông đất có cần mang gì vào nhà không?
Không bắt buộc. Có nhà cầm theo một cành hoa, ít bánh kẹo hay một túi gạo nhỏ cho ý đầy đủ, nhưng phần lớn chỉ cần một lời chúc cả nhà mạnh khoẻ, vui vẻ khi bước vào.
Đã tự xông rồi thì sáng mùng Một có cần mời người khác không?
Không cần. Nhưng nhiều nhà vẫn mời một người quen hợp tuổi sang chúc Tết đầu tiên buổi sáng để các cụ trong nhà yên tâm. Hai việc không loại trừ nhau.