TuoiTot.comTuổi Tốt
Can chi, ngũ hành, tuổi mụ

Cách tính can chi năm sinh: chia 10 lấy can, chia 12 lấy chi, tự kiểm từng bước

Lấy năm sinh trừ 4, chia 10 ra can, chia 12 ra chi. Ví dụ tính tay cho người sinh 1990, 1985, mẹo số cuối năm và năm mốc Giáp Tý để tự kiểm.

A Vietnamese teenage girl writing long division on blank sheets of paper at a wooden kitchen table, grandmother leaning over her shoulder, overhead angle, warm lamp light

Muốn biết năm sinh của mình là năm can chi gì, bạn lấy năm âm lịch sinh trừ đi 4: chia kết quả cho 10, số dư cho ra can (0 là Giáp, 1 là Ất… 9 là Quý); chia cho 12, số dư cho ra chi (0 là Tý, 1 là Sửu… 11 là Hợi). Ghép can với chi là được tên năm, ví dụ 1990 là Canh Ngọ, 1985 là Ất Sửu.

Phép tính chỉ cần giấy bút, không cần bảng tra. Phần dưới làm mẫu từng bước, đưa bảng số dư để đối chiếu, mẹo nhẩm phần can qua số cuối năm, cách kiểm chéo bằng các năm Tý làm mốc và những lỗi khiến người ta tính lệch một năm. Đây là phép đếm của lịch can chi, dùng để hiểu tập tục, không phải lời đoán vận số của ai.

Vì sao lại trừ 4 rồi chia 10 và 12

Lịch can chi đếm năm bằng hai vòng chạy song song. Vòng thứ nhất có mười can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Vòng thứ hai có mười hai chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi năm cả hai vòng cùng nhích một nấc, nên tên năm sau luôn là can kế tiếp ghép với chi kế tiếp. Hết Quý thì quay về Giáp, hết Hợi thì quay về Tý.

Con số 4 chỉ là chỗ "khớp mốc". Nếu đếm ngược theo dương lịch, năm 4 là năm Giáp Tý, tức năm cả hai vòng cùng đứng ở vị trí đầu tiên. Trừ 4 là đưa năm của bạn về khoảng cách tính từ mốc đó; chia 10 cho biết vòng can đã đi tới đâu, chia 12 cho biết vòng chi đã đi tới đâu. Vì mốc Giáp Tý lặp lại mỗi 60 năm, ta cũng có thể lấy bất kỳ năm Giáp Tý gần đây làm mốc, ví dụ năm 1984: năm 1990 cách 1984 sáu năm, đếm từ Giáp đi sáu nấc tới Canh, đếm từ Tý đi sáu nấc tới Ngọ, ra Canh Ngọ.

Hiểu cái lõi này rồi thì công thức không còn là thứ phải học thuộc. Bạn có thể tự suy ra lại bất cứ lúc nào, và có thể kiểm lời người khác đọc tên năm mà không cần lật lịch.

Tính mẫu từng bước cho anh A sinh 1990 và chị B sinh 1985

Hai tình huống giả định dưới đây đều sinh giữa năm dương lịch, nên năm âm trùng với năm dương. Bạn làm theo đúng thứ tự trên giấy:

  1. Xác định năm âm lịch sinh. Anh A sinh tháng 7 năm 1990, chị B sinh tháng 9 năm 1985, đều đã qua Tết của năm đó, nên năm âm là 1990 và 1985. Người sinh tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch phải tra lịch âm ngày sinh trước khi làm bước sau.
  2. Trừ 4. 1990 − 4 = 1986. 1985 − 4 = 1981.
  3. Chia 10 lấy số dư ra can. 1986 chia 10 dư 6, đếm Giáp là 0 thì 6 là Canh. 1981 chia 10 dư 1, tức Ất.
  4. Chia 12 lấy số dư ra chi. 1986 chia 12 được 165, dư 6, đếm Tý là 0 thì 6 là Ngọ. 1981 chia 12 được 165, dư 1, tức Sửu.
  5. Ghép lại và đối chiếu. Anh A là Canh Ngọ, chị B là Ất Sửu. Cả hai khớp với bảng tra năm sinh mà Tuổi Tốt dùng cho mọi bài.

Chỗ dễ sai nhất là phép chia 12, vì ít ai thuộc bảng nhân 12 tới số lớn. Mẹo là trừ đi một bội số tròn dễ nhớ: 1980 chia hết cho 12 (bằng 12 nhân 165), nên năm nào sau 1984 bạn chỉ cần lấy phần dư trên 1980 rồi chia tiếp. Ví dụ 1986 − 1980 = 6, dư 6 luôn; 1981 − 1980 = 1, dư 1.

Bảng số dư đổi ra can và chi

Khi đã có hai số dư, bạn dò bảng sau. Cột can chỉ có từ 0 tới 9 vì chia 10 không bao giờ dư quá 9:

Số dưCan (chia 10)Chi (chia 12)Con giáp quen gọi
0GiápTýChuột
1ẤtSửuTrâu
2BínhDầnHổ
3ĐinhMãoMèo
4MậuThìnRồng
5KỷTỵRắn
6CanhNgọNgựa
7TânMùiDê
8NhâmThânKhỉ
9QuýDậuGà
10(không có)TuấtChó
11(không có)HợiLợn

Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy can và chi có cùng số dư không bắt buộc đi với nhau; năm 1990 dư 6 ở cả hai phép nên mới ra Canh Ngọ, còn năm 2000 trừ 4 được 1996, chia 10 dư 6 là Canh, chia 12 dư 4 là Thìn, ra Canh Thìn. Hai số dư được tính riêng, rồi mới ghép. Cột con giáp là cách gọi dân dã của người Việt, trong đó Mão là con mèo, khác với một số nước láng giềng gọi là thỏ.

Lối tắt số cuối năm cho phần can

Vì mười can lặp đúng theo chục năm, phần can có thể đọc thẳng từ chữ số cuối của năm sinh mà không cần chia. Bảng nhớ người ta hay truyền nhau là: 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ. Năm tận cùng bằng 0 như 1960, 1990, 2000 đều là năm Canh; năm tận cùng bằng 4 như 1964, 1984, 2004 đều là năm Giáp.

Phần chi thì không có lối tắt gọn như vậy, vì mười hai không khớp với hệ thập phân. Cách nhẩm thực tế là nhớ một năm Tý gần mình rồi đếm tới. Các năm Tý trong bảng tra là 1948, 1960, 1972, 1984, 1996, 2008, cách nhau đúng 12 năm. Người sinh 1993 lấy mốc 1984, cách 9 năm, đếm Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu thì nấc thứ 9 sau Tý là Dậu. Ghép với can theo số cuối 3 là Quý, ra Quý Dậu.

Hai lối tắt này đủ cho phần lớn tình huống ngồi bàn trong nhà. Khi cần chắc chắn, chẳng hạn trước khi đem năm sinh đi tính kim lâu hay tam tai, bạn vẫn nên làm lại phép chia đầy đủ ở phần trên để hai cách tự kiểm cho nhau.

Tự kiểm bằng các năm Tý làm mốc

Một cách kiểm chéo nhanh: mỗi lần quay lại chi Tý thì can nhích lên hai nấc. Nếu kết quả của bạn không theo nhịp này, có chỗ đã tính nhầm:

Năm TýTên nămCan nhích so với năm Tý trướcKiểm bằng số cuối năm
1948Mậu Tý—Số cuối 8 là Mậu
1960Canh TýMậu lên CanhSố cuối 0 là Canh
1972Nhâm TýCanh lên NhâmSố cuối 2 là Nhâm
1984Giáp TýNhâm lên GiápSố cuối 4 là Giáp
1996Bính TýGiáp lên BínhSố cuối 6 là Bính
2008Mậu TýBính lên MậuSố cuối 8 là Mậu

Năm 1948 và năm 2008 cùng tên Mậu Tý, cách nhau 60 năm, đúng một vòng hoa giáp. Đây là lý do một ông cụ và đứa cháu có thể "cùng tuổi" theo tên năm. Khi tính cho người trong nhà, nếu thấy ai đó cùng tên năm với mình mà chênh tuổi không phải 60, chắc chắn có một trong hai phép tính bị sai.

Cũng có thể kiểm theo chiều ngược lại. Năm 1990 nằm sau 1984 sáu năm, nên chi phải là chi thứ sáu tính sau Tý, tức Ngọ, và can phải là can thứ sáu tính sau Giáp, tức Canh. Năm 1985 nằm sau 1984 một năm, nên là Ất Sửu. Khi cả phép chia, mẹo số cuối và phép đếm từ năm mốc cho cùng một đáp án, bạn có thể ghi kết quả vào sổ của gia đình mà không phải băn khoăn.

Những lỗi làm lệch kết quả

Phần lớn các cuộc cãi nhau "tuổi con gì" trong nhà bắt nguồn từ vài lỗi nhỏ lặp đi lặp lại:

  • Quên đổi năm âm cho người sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch. Đây là lỗi phổ biến nhất; người sinh trước Tết thuộc năm can chi của năm trước.
  • Đếm số dư từ 1 thay vì từ 0. Nếu coi Giáp là 1 thì mọi can đều lệch một nấc. Trong công thức trừ 4, dư 0 là Giáp, dư 0 là Tý.
  • Chia 12 nhầm. Nên trừ bội số tròn như 1980 hoặc 2016 rồi chia phần còn lại, thay vì chia cả số lớn.
  • Dùng năm trên giấy tờ đã khai lệch. Có người, nhất là thế hệ trước, khai năm sinh trên giấy tờ khác năm sinh thật. Tập tục thường tính theo năm sinh thật mà gia đình nhớ.
  • Lẫn can với hành. Biết năm Canh rồi suy ra "mệnh Kim" là nhảy cóc; mệnh người ta hay nói là ngũ hành nạp âm, một phép khác, chẳng hạn Canh Ngọ là Lộ Bàng Thổ.

Sau khi tính, hãy kiểm bằng ít nhất một cách thứ hai: số cuối năm cho can, mốc năm Tý cho chi. Hai cách cùng ra một kết quả thì bạn yên tâm đem đi dùng tiếp.

Điều thực tế đặt lên trước khi dùng tên năm

Giấy tờ chỉ dùng năm dương lịch. Căn cước, hộ chiếu, hợp đồng, sổ đỏ đều ghi ngày tháng năm dương lịch; tên năm can chi không có giá trị pháp lý ở bất kỳ thủ tục nào. Đừng sửa giấy tờ cho "khớp tuổi".

Tên năm là đầu vào, chưa phải kết luận. Can chi chỉ cho biết bạn đứng ở đâu trong vòng 60 năm. Những phép như kim lâu, hoang ốc lại dùng tuổi mụ, tam tai dùng chi; mỗi phép một đầu vào riêng, đọc lẫn là hiểu sai.

Khi bàn với ông bà, đưa phép tính ra giấy. Một câu dễ nghe là: "Con tính lại thế này, ông xem giúp con có đúng nếp nhà mình không". Đưa phép chia ra giấy khiến cuộc nói chuyện thành cùng kiểm, không thành ai đúng ai sai.

Việc lớn vẫn quyết bằng điều kiện thật. Tiền, sức khoẻ, thời gian và sự đồng thuận trong nhà mới quyết định có làm nhà, có cưới, có chuyển chỗ hay không. Tên năm giúp bạn hiểu tập tục để nói chuyện với người lớn cho trôi chảy. Nếu muốn tìm hiểu thêm về lá số theo giờ sinh, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao công thức tính can chi lại trừ 4 mà không trừ số khác?

Vì theo cách đếm ngược của lịch dương, năm 4 rơi đúng vào năm Giáp Tý, tức năm cả vòng can và vòng chi cùng ở vị trí đầu. Trừ 4 là đưa năm của bạn về khoảng cách tính từ mốc đó; bạn cũng có thể dùng mốc 1984 là năm Giáp Tý gần đây.

Sinh năm 2000 là năm can chi gì?

Lấy 2000 trừ 4 được 1996. Chia 10 dư 6 là Canh, chia 12 dư 4 là Thìn, nên năm 2000 là Canh Thìn. Nếu sinh tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch, bạn tra lịch âm ngày sinh trước vì có thể còn thuộc năm âm trước.

Có cách nào nhẩm can mà không cần chia không?

Có. Nhìn chữ số cuối của năm âm lịch sinh: 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ. Mẹo này luôn đúng vì mười can lặp lại theo từng chục năm.

Con mèo hay con thỏ là con giáp thứ tư?

Người Việt gọi chi Mão là con mèo, trong khi một số nước láng giềng gọi là con thỏ. Về phép tính không có gì khác: chi thứ tư vẫn là Mão, số dư 3 khi chia 12 sau khi đã trừ 4.

Năm sinh trên giấy tờ khác năm sinh thật thì tính theo năm nào?

Theo tập tục, nhiều gia đình tính theo năm sinh thật mà người nhà nhớ, vì tục xem tuổi gắn với con người chứ không gắn với giấy tờ. Còn mọi việc hành chính vẫn theo năm ghi trên giấy tờ, hai chuyện này tách riêng.

Hai người cùng tên năm can chi thì hơn kém nhau bao nhiêu tuổi?

Hơn kém nhau một bội số của 60, thường gặp nhất là đúng 60 năm, ví dụ 1948 và 2008 cùng là Mậu Tý. Nếu thấy hai người cùng tên năm mà chênh tuổi khác bội số 60 thì có người đã tính nhầm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138