TuoiTot.comTuổi Tốt
Can chi, ngũ hành, tuổi mụ

Mười thiên can là gì: thứ tự, âm dương, ngũ hành và cách đọc số cuối năm sinh

Mười thiên can từ Giáp đến Quý: thứ tự, can dương can âm, hành của từng cặp, can hợp can xung theo cách phổ biến và mẹo đọc can qua số cuối năm.

Elderly Vietnamese man arranging ten smooth river stones in a row on a bamboo mat in a shaded courtyard, seen from low side angle, face turned away, dappled afternoon light

Mười thiên can là mười chữ dùng để đếm vòng chục năm trong lịch can chi, theo thứ tự Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; can ở vị trí lẻ (Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm) là can dương, can ở vị trí chẵn là can âm, và cứ hai can liền nhau chung một hành: Giáp Ất Mộc, Bính Đinh Hỏa, Mậu Kỷ Thổ, Canh Tân Kim, Nhâm Quý Thủy.

Mỗi năm sinh mang một can, đọc thẳng được từ chữ số cuối của năm âm lịch. Bài này giải thích thứ tự, cặp âm dương, hành của can, các cặp can hợp và can xung mà tục xem tuổi hay nhắc, kèm bảng tra và cách tránh lẫn hành của can với mệnh nạp âm. Nội dung là tư liệu văn hoá để tham khảo.

Bảng mười can: vị trí, âm dương, hành, số cuối năm

Bảng sau gom đủ những gì cần biết về từng can. Cột cuối giúp bạn đọc can từ năm sinh mà không phải làm phép chia:

Thứ tựCanÂm dươngHành của canNăm có số cuối
1GiápDươngMộc4
2ẤtÂmMộc5
3BínhDươngHỏa6
4ĐinhÂmHỏa7
5MậuDươngThổ8
6KỷÂmThổ9
7CanhDươngKim0
8TânÂmKim1
9NhâmDươngThủy2
10QuýÂmThủy3

Thử với vài năm trong bảng tra: 1975 số cuối 5 là Ất, năm đầy đủ là Ất Mão; 1986 số cuối 6 là Bính, năm đầy đủ là Bính Dần; 1993 số cuối 3 là Quý, năm đầy đủ là Quý Dậu. Cột "năm có số cuối" chỉ đúng với năm âm lịch. Người sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch nên tra lịch âm ngày sinh trước rồi mới đọc số cuối. Năm có số cuối chẵn luôn mang can dương, năm số cuối lẻ luôn mang can âm; đó là một cách tự kiểm rất nhanh.

Cách nhớ thứ tự mười can cho cả nhà

Tình huống giả định: chị C muốn tự tính tuổi cho bố mẹ và hai con mà không phải tra mạng mỗi lần. Chị học thuộc mười can theo các bước sau, mất chừng mười phút:

  1. Chia thành năm cặp. Đọc thành nhịp hai: Giáp Ất, Bính Đinh, Mậu Kỷ, Canh Tân, Nhâm Quý. Năm cặp dễ thuộc hơn mười chữ rời.
  2. Gắn mỗi cặp với một hành theo vòng tương sinh. Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy đúng là thứ tự cây sinh lửa, lửa sinh đất, đất sinh kim loại, kim loại sinh nước. Thuộc vòng này là thuộc luôn hành của can.
  3. Gắn số cuối năm. Bắt đầu từ Giáp là 4, đếm tiếp Ất 5, Bính 6, Đinh 7, Mậu 8, Kỷ 9, rồi Canh quay về 0, Tân 1, Nhâm 2, Quý 3.
  4. Thử với năm sinh người thân. Bố sinh 1958, số cuối 8 là Mậu, năm đầy đủ là Mậu Tuất. Mẹ sinh 1962, số cuối 2 là Nhâm, năm đầy đủ là Nhâm Dần. Đối chiếu bảng tra thấy khớp.
  5. Kiểm âm dương. 1958 và 1962 đều là năm chẵn, cả hai can Mậu và Nhâm đều dương, chi Tuất và Dần cũng dương. Khớp quy luật.

Sau vài lần như vậy, việc đọc can từ năm sinh trở thành phản xạ. Phần chi thì cần thêm mốc năm Tý, như đã nói ở bài cách tính can chi.

Can dương, can âm và vì sao chúng luân phiên

Trong mười can, Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là can dương; Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là can âm. Dương và âm đứng xen kẽ, nên hai năm liền nhau không bao giờ cùng loại. Cách giải thích quen thuộc trong sách xưa là can dương chỉ trạng thái mạnh, mở ra, còn can âm chỉ trạng thái mềm, thu vào, như cây to và cây cỏ cùng là Mộc nhưng khác dáng.

Quy luật âm dương của can có hệ quả quan trọng khi ghép với chi: can dương chỉ đi với chi dương (Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất), can âm chỉ đi với chi âm (Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi). Vì vậy không bao giờ có năm "Giáp Sửu" hay "Ất Tý". Nếu ai đó đọc ra một tên năm như vậy, phép tính đã sai ở đâu đó. Đây cũng là lý do lịch can chi chỉ có 60 tên năm chứ không phải 120.

Với người tự tính tuổi, quy luật này là một phép kiểm miễn phí: năm sinh chẵn thì can dương, chi cũng phải dương; năm sinh lẻ thì cả hai đều âm. Ví dụ 1990 chẵn, ra Canh Ngọ, Canh dương, Ngọ dương, khớp. 1985 lẻ, ra Ất Sửu, Ất âm, Sửu âm, khớp.

Năm cặp can và hành của từng cặp

Giáp Ất thuộc Mộc. Hình ảnh hay dùng là Giáp là cây lớn, Ất là cỏ hoa, dây leo. Năm tận cùng bằng 4 và 5 mang hành Mộc ở phần can, ví dụ 1984 Giáp Tý, 1985 Ất Sửu.

Bính Đinh thuộc Hỏa. Bính được ví với ánh mặt trời, Đinh với ngọn đèn, ngọn nến. Năm tận cùng bằng 6 và 7 như 1966 Bính Ngọ, 1967 Đinh Mùi mang can Hỏa.

Mậu Kỷ thuộc Thổ. Mậu là đất núi, đất đồi; Kỷ là đất ruộng, đất vườn. Năm tận cùng bằng 8 và 9, như 1968 Mậu Thân, 1969 Kỷ Dậu.

Canh Tân thuộc Kim. Canh được ví với sắt thép, dao rìu; Tân với vàng bạc, đồ trang sức. Năm tận cùng bằng 0 và 1, như 1990 Canh Ngọ, 1991 Tân Mùi.

Nhâm Quý thuộc Thủy. Nhâm là nước sông, nước biển; Quý là mưa, sương. Năm tận cùng bằng 2 và 3, như 1992 Nhâm Thân, 1993 Quý Dậu.

Hành của can không phải mệnh. Đây là chỗ hay lẫn nhất. Năm 1990 có can Canh thuộc Kim, nhưng mệnh mà người ta quen gọi theo năm sinh là ngũ hành nạp âm, của Canh Ngọ là Lộ Bàng Thổ. Khi ai nói "tuổi mình mệnh gì", cần hỏi lại họ đang nói hành của can hay nạp âm.

Can hợp và can xung theo cách phổ biến

Khi bàn tuổi vợ chồng hay tuổi người cùng làm việc lớn, một số gia đình nhìn thêm quan hệ giữa hai can. Cách ghép phổ biến như sau:

Quan hệCác cặpNhẩm theo số cuối năm
Can hợpGiáp – Kỷ4 với 9
Can hợpẤt – Canh5 với 0
Can hợpBính – Tân6 với 1
Can hợpĐinh – Nhâm7 với 2
Can hợpMậu – Quý8 với 3
Can xungGiáp – Canh4 với 0
Can xungẤt – Tân5 với 1
Can xungBính – Nhâm6 với 2
Can xungĐinh – Quý7 với 3

Có một quy luật dễ nhớ: hai can hợp nhau luôn cách nhau năm nấc, tức số cuối năm chênh 5; hai can xung cách nhau sáu nấc. Mậu và Kỷ là hai can Thổ ở giữa vòng, theo cách phổ biến không có cặp xung riêng, nên bảng chỉ có bốn cặp xung. Có sách liệt kê thêm, có sách bớt đi; Tuổi Tốt giữ cách được nhắc nhiều nhất. Quan hệ can chỉ là một trong nhiều thứ người xưa đặt cạnh nhau, không dùng để kết luận hai người hợp hay không hợp.

Đọc tên can đúng chỗ trong các phép xét tuổi

Can xuất hiện trong khá nhiều phép, nhưng không phải phép nào cũng dùng đến. Biết phép nào cần can giúp bạn khỏi tính thừa:

  • Kim lâu và hoang ốc không dùng can. Hai phép này chỉ dựa vào tuổi mụ; can của năm sinh không tham gia vào phép chia 9 hay phép đếm cung.
  • Tam tai không dùng can. Tam tai dựa vào chi của năm sinh và chi của năm xem; can không tham gia.
  • Mệnh nạp âm cần cả can lẫn chi. Thiếu can thì không xác định được nạp âm, vì cùng chi Ngọ có năm thuộc Thổ, có năm thuộc Thủy, có năm thuộc Hỏa.
  • Can hợp, can xung chỉ là một lớp phụ. Khi bàn tuổi đôi lứa hay tuổi người cùng làm ăn, người ta xét chi và nạp âm trước, can sau, và mỗi nhà đặt nặng nhẹ khác nhau.
  • Tên năm đầy đủ luôn cần can. Gọi "tuổi Ngọ" là chưa đủ để biết bạn sinh năm nào; gọi "Canh Ngọ" thì chỉ còn một năm trong mỗi vòng 60 năm.

Như vậy, nếu mục đích của bạn là tính kim lâu làm nhà, phần can chỉ cần để xác nhận đúng năm sinh, còn phép chia 9 không cần đến nó.

Ngược lại, nếu bạn muốn biết mệnh nạp âm của mình hoặc muốn đọc đúng tên năm khi ông bà nhắc, can là nửa không thể thiếu. Ghi can bên cạnh năm sinh dương lịch của từng người trong nhà là cách đơn giản để lần sau khỏi tính lại từ đầu, và cũng để con cháu đời sau đọc lại hiểu ngay.

Điều thực tế đặt lên trước khi nghe giải nghĩa can

Những hình ảnh như "Giáp là cây lớn, Tân là vàng bạc" rất dễ nhớ, nên cũng rất dễ bị kéo sang những lời gán tính cách: người năm Giáp thế này, người năm Tân thế kia. Đó là lớp diễn giải thêm, không thuộc phép đếm năm. Tục xem tuổi cho việc lớn của người Việt chủ yếu dùng can để gọi tên năm và tra nạp âm, ít khi dựa vào một can riêng lẻ để quyết điều gì.

Khi trong nhà có ai lo lắng vì nghe nói "năm nay can xung với can của mình", cách nói chuyện nhẹ nhàng là đưa bảng ra và hỏi cụ thể: xung theo cặp nào, cặp đó áp vào việc gì. Thường thì nỗi lo sẽ nhỏ lại khi mọi người thấy phép tính chỉ là phép ghép chữ theo vòng. Việc lớn vẫn cần được cân bằng bằng những thứ đo đếm được: tiền dành dụm, sức khoẻ người trong nhà, thời gian rảnh của người lo việc, và sự đồng ý của những người sẽ sống cùng kết quả của quyết định đó.

Nếu bạn ghi chép cho cả gia đình, hãy lập một tờ nhỏ có năm sinh dương lịch, năm âm lịch, can, chi, nạp âm của từng người. Tờ giấy ấy giúp cả nhà tra nhanh mỗi khi có việc, và tránh tình trạng mỗi người nhớ một kiểu.

Câu hỏi thường gặp

Thiên can và địa chi khác nhau thế nào?

Thiên can có mười chữ, lặp lại theo từng chục năm; địa chi có mười hai chữ, chính là mười hai con giáp. Mỗi năm mang một can và một chi, ghép lại thành tên năm như Canh Ngọ, Ất Sửu, Đinh Mùi.

Năm sinh số cuối 7 là can gì?

Năm âm lịch có số cuối 7 là năm Đinh, thuộc can âm, hành Hỏa. Ví dụ 1967 là Đinh Mùi, 1977 là Đinh Tỵ, 1987 là Đinh Mão, 1997 là Đinh Sửu, và năm 2027 sắp tới cũng là Đinh Mùi.

Can của năm sinh có phải là mệnh của người đó không?

Không. Mệnh người ta quen gọi theo năm sinh là ngũ hành nạp âm, tính từ cả cặp can chi. Ví dụ năm 1990 có can Canh thuộc Kim, nhưng nạp âm của Canh Ngọ là Lộ Bàng Thổ, thuộc Thổ.

Vì sao Mậu và Kỷ không có cặp can xung?

Theo cách phổ biến, can xung là cặp đứng đối nhau và cùng tính âm dương, cách nhau sáu nấc. Mậu và Kỷ thuộc Thổ nằm ở giữa vòng nên nhiều sách không xếp cặp xung cho chúng. Có tài liệu khác ghép thêm, nên đây không phải quy ước duy nhất.

Can hợp nhau thì có được coi là hợp tuổi không?

Can hợp chỉ là một lớp nhỏ trong cách người xưa xét tuổi, thường đặt sau chi và nạp âm. Hai người có can hợp hay không không nói lên được chuyện họ sống với nhau ra sao; tính cách, tài chính và sự thoả thuận mới là điều quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138