Mười hai địa chi là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, ứng với mười hai con giáp chuột, trâu, hổ, mèo, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, lợn; chi ở vị trí lẻ là chi dương, vị trí chẵn là chi âm, và mỗi chi mang một hành, trong đó Thìn, Tuất, Sửu, Mùi cùng thuộc Thổ.
Chi là nửa thứ hai của tên năm, cũng là thứ người Việt nhắc nhiều nhất khi hỏi "tuổi con gì". Bài này đưa bảng đầy đủ, giải thích vì sao chi còn dùng để gọi tháng và giờ, cách đọc các nhóm tam hợp, lục hợp, tứ hành xung theo vị trí trên vòng, và những chỗ người ta hay nhầm. Nội dung là tư liệu văn hoá, dùng để hiểu và tự kiểm.
Bảng mười hai chi: con giáp, âm dương, hành, năm gần nhất
Cột năm gần nhất lấy từ vòng 1984–1995 để bạn có một mốc dễ nhớ; cộng hoặc trừ 12 là ra các năm cùng chi khác:
| Thứ tự | Chi | Con giáp | Âm dương | Hành của chi | Năm trong vòng 1984–1995 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý | Chuột | Dương | Thủy | 1984 Giáp Tý |
| 2 | Sửu | Trâu | Âm | Thổ | 1985 Ất Sửu |
| 3 | Dần | Hổ | Dương | Mộc | 1986 Bính Dần |
| 4 | Mão | Mèo | Âm | Mộc | 1987 Đinh Mão |
| 5 | Thìn | Rồng | Dương | Thổ | 1988 Mậu Thìn |
| 6 | Tỵ | Rắn | Âm | Hỏa | 1989 Kỷ Tỵ |
| 7 | Ngọ | Ngựa | Dương | Hỏa | 1990 Canh Ngọ |
| 8 | Mùi | Dê | Âm | Thổ | 1991 Tân Mùi |
| 9 | Thân | Khỉ | Dương | Kim | 1992 Nhâm Thân |
| 10 | Dậu | Gà | Âm | Kim | 1993 Quý Dậu |
| 11 | Tuất | Chó | Dương | Thổ | 1994 Giáp Tuất |
| 12 | Hợi | Lợn | Âm | Thủy | 1995 Ất Hợi |
Nhìn cột hành sẽ thấy một trật tự: Hợi Tý thuộc Thủy, Dần Mão thuộc Mộc, Tỵ Ngọ thuộc Hỏa, Thân Dậu thuộc Kim, còn bốn chi Thìn, Mùi, Tuất, Sửu nằm xen giữa các cặp ấy đều thuộc Thổ. Cách sắp này gắn với bốn mùa trong quan niệm xưa, Thổ là phần chuyển tiếp cuối mỗi mùa. Năm 1990 chẵn nên chi Ngọ dương; năm 1991 lẻ nên chi Mùi âm. Với năm âm lịch, chi dương luôn rơi vào năm chẵn, chi âm vào năm lẻ, giống như can.
Chi không chỉ gọi năm mà còn gọi tháng và giờ
Trong lịch cổ, mười hai chi được dùng để chia mọi vòng có mười hai phần. Mười hai tháng âm lịch được gán chi theo một quy ước cố định: tháng Giêng là tháng Dần, tháng Hai là tháng Mão, cứ thế tới tháng Mười là tháng Hợi, tháng Một là tháng Tý, tháng Chạp là tháng Sửu. Vì vậy ông bà hay nói "tháng Tý", "tháng Sửu" để chỉ hai tháng cuối năm âm. Tên đầy đủ của tháng còn có can, đổi theo từng năm, nhưng phần chi của tháng thì năm nào cũng giữ nguyên chỗ.
Một ngày đêm cũng được chia thành mười hai giờ, mỗi giờ kéo dài hai tiếng đồng hồ. Giờ Tý trải từ 23 giờ tới 1 giờ sáng, giờ Sửu từ 1 tới 3 giờ, giờ Dần từ 3 tới 5 giờ, và cứ thế mỗi chi lùi hai tiếng, tới giờ Hợi từ 21 tới 23 giờ. Cách gọi "canh ba, giờ Tý" trong văn chương cũ chính là từ đây.
Hiểu điều này giúp bạn đọc các tài liệu dân gian mà không bị rối. Khi người lớn nói "sinh giờ Ngọ", đó là khoảng 11 giờ trưa tới 13 giờ, chứ không liên quan tới năm Ngọ. Với tục xem tuổi cho việc lớn, phần được dùng nhiều nhất vẫn là chi của năm sinh; chi của tháng và giờ thuộc về việc chọn ngày giờ và lá số, là chuyện của những phép khác.
Bốn nhóm tam hợp và quan hệ với tam tai
Tam hợp là ba chi cách đều nhau bốn nấc. Đặt mười hai chi lên một vòng tròn, cứ cách bốn nấc lấy một chi thì được ba chi tạo thành tam giác đều. Có đúng bốn tam giác như vậy: Thân Tý Thìn, Dần Ngọ Tuất, Tỵ Dậu Sửu, Hợi Mão Mùi.
Tự kiểm nhóm bằng phép đếm. Từ Thân đếm tiếp bốn nấc là Tý, từ Tý đếm tiếp bốn nấc là Thìn, từ Thìn bốn nấc nữa quay về Thân. Nếu bạn quên nhóm của một chi, chỉ cần đếm như vậy trên đầu ngón tay.
Tam tai dùng chính các nhóm này. Theo cách phổ biến, người tuổi Thân, Tý, Thìn gặp tam tai vào các năm Dần, Mão, Thìn; tuổi Dần, Ngọ, Tuất vào năm Thân, Dậu, Tuất; tuổi Tỵ, Dậu, Sửu vào năm Hợi, Tý, Sửu; tuổi Hợi, Mão, Mùi vào năm Tỵ, Ngọ, Mùi. Cả nhóm chung một bộ ba năm.
Ví dụ đối chiếu với bảng tra. Người sinh 1991 Tân Mùi thuộc nhóm Hợi Mão Mùi, nên năm 2026 Bính Ngọ và năm 2027 Đinh Mùi đều nằm trong tam tai theo cách tính phổ biến, còn năm 2028 Mậu Thân thì không. Người sinh 1990 Canh Ngọ thuộc nhóm Dần Ngọ Tuất, gặp tam tai năm 2028 vì đó là năm Thân.
Đọc nhóm như cách sắp xếp, không như lời phán. Tam hợp hay tam tai đều là cách lịch xưa chia vòng tròn thành những phần đều nhau. Biết mình thuộc nhóm nào là để hiểu khi người lớn nhắc tới, không phải để lo trước điều gì.
Lục hợp và tứ hành xung đọc theo vị trí trên vòng
Ngoài tam hợp, tục xem tuổi còn nhắc lục hợp và tứ hành xung. Cả hai đều có thể suy ra từ vị trí của chi trên vòng mười hai:
| Quan hệ | Các chi | Vị trí trên vòng |
|---|---|---|
| Lục hợp | Tý – Sửu, Dần – Hợi, Mão – Tuất, Thìn – Dậu, Tỵ – Thân, Ngọ – Mùi | Hai chi đối xứng qua trục nối giữa Tý Sửu và giữa Ngọ Mùi |
| Tứ hành xung | Dần – Thân – Tỵ – Hợi | Bốn chi cách nhau ba nấc, tạo hình vuông |
| Tứ hành xung | Tý – Ngọ – Mão – Dậu | Bốn chi cách nhau ba nấc, tạo hình vuông |
| Tứ hành xung | Thìn – Tuất – Sửu – Mùi | Bốn chi cách nhau ba nấc, đều thuộc Thổ |
| Xung đối đầu | Tý – Ngọ, Sửu – Mùi, Dần – Thân, Mão – Dậu, Thìn – Tuất, Tỵ – Hợi | Hai chi đứng đối diện, cách nhau sáu nấc |
Cách nhìn theo hình học này giúp bạn tự dựng lại các nhóm mà không cần học thuộc. Hình tam giác cho tam hợp, hình vuông cho tứ hành xung, đường thẳng qua tâm cho các cặp đối đầu. Việc các nhóm này được dùng ra sao khi xét tuổi vợ chồng hay tuổi xông đất là chủ đề của những danh mục khác trên Tuổi Tốt; ở đây chỉ dừng ở chỗ hiểu chúng được sắp như thế nào. Một cặp chi đứng đối diện nhau không nói lên điều gì về con người cụ thể sinh vào hai năm đó.
Suy ra năm sinh từ con giáp của người thân
Tình huống giả định: chị D biết anh trai mình sinh 1990, tuổi Ngọ; chị kém anh ba năm và muốn tự tính chi của mình mà không cần tra:
- Lấy mốc đã biết. Anh trai sinh 1990, chi Ngọ, vị trí thứ bảy trên vòng.
- Đếm số năm chênh lệch. Chị kém anh ba năm, vậy năm sinh là 1993 và cần đếm tiếp ba nấc.
- Đếm trên vòng chi. Sau Ngọ là Mùi, Thân, Dậu. Nấc thứ ba là Dậu.
- Ghép can theo số cuối. 1993 có số cuối 3 là Quý, ra Quý Dậu.
- Kiểm bằng âm dương. 1993 là năm lẻ, Quý là can âm, Dậu là chi âm, khớp. Đối chiếu bảng tra năm sinh cũng ra Quý Dậu.
Cách đếm này hữu ích khi bạn ghi tuổi cho cả nhà: chỉ cần nhớ chắc một người, những người còn lại suy ra bằng phép cộng trừ. Lưu ý duy nhất vẫn là người sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch, vì năm âm của họ có thể lùi một năm so với năm ghi trên giấy tờ. Trong trường hợp đó, hãy hỏi lại ngày sinh âm lịch mà gia đình ghi nhớ, hoặc tra lịch âm theo ngày sinh dương lịch.
Những chỗ hay nhầm khi nói về con giáp
Dưới đây là các hiểu lầm thường gặp trong các cuộc trò chuyện về tuổi, kèm cách hiểu đúng theo lịch can chi:
- "Tuổi Ngọ" không phải một năm cụ thể. Trong khoảng 1940–2010 đã có sáu năm Ngọ: 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002, mỗi năm một can khác nhau.
- Con giáp đổi vào dịp Tết, không vào ngày 1 tháng 1. Đứa trẻ sinh đầu tháng 1 dương lịch năm 2027 vẫn mang chi Ngọ của năm 2026 nếu chưa tới Tết.
- Năm tuổi là năm có chi trùng chi năm sinh. Năm 2027 Đinh Mùi là năm tuổi của người tuổi Mùi, như 1967, 1979, 1991, 2003. Năm tuổi khác với tam tai, hai thứ hay bị gộp làm một.
- Mão là mèo trong cách gọi Việt. Một số nước gọi là thỏ; phép tính không đổi.
- Hợi là lợn, Sửu là trâu. Cách gọi theo con vật quen thuộc với nhà nông Việt, không phải lợn rừng hay bò như ở vài nơi khác.
- Chi có hành riêng, khác mệnh nạp âm. Chi Ngọ thuộc Hỏa, nhưng người sinh 1990 Canh Ngọ có nạp âm Lộ Bàng Thổ.
Khi gặp một khẳng định về con giáp mà thấy lạ, bạn hỏi lại người nói: đang dùng chi của năm, của tháng hay của giờ, và đang nói hành của chi hay nạp âm. Phần lớn tranh cãi tan đi sau câu hỏi ấy.
Điều thực tế đặt lên trước: con giáp không phải tính cách
Ở nhiều nơi, con giáp được gắn với tính cách: tuổi Dần thì mạnh mẽ, tuổi Mão thì hiền, tuổi Thân thì lanh lợi. Những mô tả ấy vui khi trò chuyện, nhưng không nên dùng để đánh giá một người cụ thể, nhất là khi tuyển người, chọn người cộng tác hay góp ý chuyện hôn nhân của con cháu. Một năm có hàng triệu trẻ em ra đời, chúng không thể cùng một tính nết.
Khi việc lớn của gia đình vướng một nhóm chi nào đó, cách nói chuyện có ích nhất là tách bạch: đâu là phần tập tục ông bà muốn giữ, đâu là phần điều kiện thực tế như tiền bạc, giấy phép, sức khoẻ, thời gian. Một câu mở lời dễ nghe với người lớn là: "Con hiểu nhà mình vẫn xem tuổi, con tính lại rồi đây, giờ mình cùng xem tiền nong và lịch làm việc cho khớp". Đặt phép tính lên bàn thay vì để trong đầu khiến mọi người cùng nhìn một thứ.
Mười hai con giáp là một phần quen thuộc của văn hoá Tết, của câu chuyện ông bà kể cho cháu. Giữ nó ở đúng chỗ ấy là cách giữ tục đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mười hai con giáp xếp theo thứ tự nào?
Thứ tự là Tý chuột, Sửu trâu, Dần hổ, Mão mèo, Thìn rồng, Tỵ rắn, Ngọ ngựa, Mùi dê, Thân khỉ, Dậu gà, Tuất chó, Hợi lợn. Hết Hợi thì vòng quay lại Tý, mỗi năm âm lịch nhích một chi.
Giờ Tý là từ mấy giờ đến mấy giờ?
Theo cách chia mười hai giờ trong ngày, giờ Tý kéo dài từ 23 giờ đêm hôm trước tới 1 giờ sáng. Mỗi giờ chi dài hai tiếng, nên giờ Ngọ là từ 11 giờ tới 13 giờ trưa.
Năm tuổi và tam tai có giống nhau không?
Không. Năm tuổi là năm có chi trùng với chi năm sinh, ví dụ năm 2027 Mùi là năm tuổi của người tuổi Mùi. Tam tai là ba năm liên tiếp tính theo nhóm tam hợp; với nhóm Hợi Mão Mùi đó là các năm Tỵ, Ngọ, Mùi.
Vì sao Thìn, Tuất, Sửu, Mùi đều thuộc Thổ?
Trong quan niệm xưa, bốn chi này nằm ở cuối mỗi mùa, là phần chuyển tiếp giữa các mùa, và Thổ được coi là hành của sự chuyển tiếp. Vì vậy bốn chi Thổ đứng xen giữa các cặp Thủy, Mộc, Hỏa, Kim trên vòng.
Sinh đầu tháng 1 dương lịch thì tính con giáp năm nào?
Những ngày đầu tháng 1 dương lịch luôn đứng trước Tết, nên người sinh lúc ấy mang chi của năm âm trước. Người sinh cuối tháng 1 hoặc tháng 2 thì cần tra lịch âm ngày sinh để biết đã qua Tết hay chưa.
Tuổi Mão là con mèo hay con thỏ?
Người Việt gọi chi Mão là con mèo. Một số nước láng giềng gọi là con thỏ. Đây chỉ là khác biệt về con vật đại diện, còn vị trí của Mão trên vòng chi, hành Mộc và tính âm thì không đổi.